Red Purple Black
Kurdistanigawre@gmail.com
ئاشتەوایی نیشتیمانی لە كوردستان .. دانا مه نمى

11 ئاشتەوایی نیشتیمانی لە ئەزموونی مێژووی كوردستانی عیراقدا:
لە مێژووی كوردستاندا چەندین هەوڵی جۆراوجۆر دراوە لەپێناو دروستكردنی یەكانگیری نیشتیمانی. ئاشوریەكان لەسەردەمی كۆندا بەهێز و بە باوەڕ ویستیان یەكێتیەكی پۆڵایین لە كوردستاندا دروست بكەن. پێشتر گۆتیامیەكان بە پرۆسەی ئاشتەوایی گشتیدا یەكریزی خۆیان ئەنجامدا. سەلاحەدینی ئەیوبی هەوڵی ئاشتەوایی نیشتیمانی داوە وبەسەركەوتوویی زۆربەی ناوچەكانی كوردستانی یەكخست بەبێ جەنگ لەژێر چەتری ئیمبەراتۆریەكەیدا، دواتر دەبینین صفی لدینی ئەردەبیلی لەژێر چەتری باوەری عەلەویدا ئەم هەوڵەی داوە، بەڵام سەركەوتوو نەبوو لەبەرامبەردا ولە دژی صەفەویەكاندا شەرف خانی بەدلیسی بۆ رێكخستنی میرنشینە كوردیەكان هەوڵی داوە ، بەڵام سەركەوتوو نەبوو وڵاتی كوردستان تووشیی دوو بەرەكی بوو، ئەمەش وایكردوە كە میر نشینەكان لەدۆخی جەنگ وململانێدا بوون بەرامبەر بەیەك، هەوڵەكانی بەدرخان ومیری سۆران بۆ یەكانگیری نیشتیمانی هەموو لەخانەی بەكارهێنانی هێزدا پۆلێن دەكرێن. جگە لە دەیان جەنگی دوور ودرێژ كە چەندین رووبار خۆینی لێكەوتۆتەوە. ناتوانین بەدی بكەین كە هەوڵی ئاشتەوایی دراوە وەك پرۆژەیەكی ستراتیجی لە نێوان هەردوو بەشەكەی كوردستاندا تاوەكو سەردەمی بەدرخانیەكان، عبیدالله نهری وشیخ سعیدی پیران وەك رابەری ئەم جۆرە هەوڵانە پۆلێن دەكرێن. كوردستان، تاوەكو ئێستا، وڵاتێكی داگیركراو وپەرتكراوە، دەیان شۆرش وراپەرین نەیانتوانیوە لە بازنەی تێكهەڵچوونی ناوخۆییدا دەربازیبكەن، چونكە ئاشتەوایی نیشتیمانی بۆ یەكخستنەوەی هێزی ناوخۆیی بەكار نەهێناوە. لە ماوەی هاوچەرخدا، كوردستانی عیراق چەندین ئەزموونی فەرمانرەواییی دامەزراندوە، لەماوەی فەرمانرەواییاندا ئاستی جێبەجێكردنی پرۆسەی ئاشتەوایی نیشتیمانی زۆر لاوازە، لەم باسەدا پێنج ئەزموون باس دەكەین:

1 مه ملەكەتی كوردستانی باشور: لەسەردەمی مەملەكەتی كوردستان سەرەرای جەنگی بەردەوام وئابڵۆقەی دەوڵەتانی دراوسێ، وشڵەژانی بارودۆخی گشتی ناوچەكە بەگشتی، چەندین دەستكەوتی گەورە تۆمار كراوە، مەلیك مەحمودی یەكەم بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی پادشایی خەباتی دەكرد لە پێناو كۆكردنەوەی میللەتی كورد وتوركومان وعەرەب لە ولایەتی موصل. لەژێر سایەی ئەو مەملەكەتەی كوردستان هاوبەشی ئاینی سۆفیزمی بەكارهێنرا وەك چەترێك بۆ دامەزراندنی یەكانگیری نیشتیمانی كوردستانی وتا رادیەك سەركەوتووبوو لەوەی عەرەب وتوركومان لەژێر چەتری كوردستانیبوون كۆبكاتەوە لەگەڵ ماوەی كەمی فەرمان رەوایی مەملەكەتی كوردستان بەڵام فرەیی رەگەزی وكەلتوری لە سیاسەتی مەملەكەتی كوردستان بە روونی دەردەكەوێت بەتایبەت كاتێك دەزانین كە چەندین كەسایەتی غەیرە كورد رەگەزی سەرەكی بونیادی سیاسی مەملەكتیان پێكدەهێنا، لەژێر چەتری ئاینی تەقلیدی كوردستانی (تەریقەتی سۆفی) عەرەب وكورد وتوركومان وئاشوری گوێرایەڵی خۆیان بۆ پاشا راگەیاند، بەڵام مەملەكەت نەیتوانی بونیادی عەشیرەتگەری ملكەچ بكات، بۆیە بریتانیا عەشیرەتەكانی دژ بەمەملەكەت بەكارهێنا، دواتر توێژی رۆشنبیری كە لە خۆرئاوایی بوون بە كاریگەری خۆرئاوا ورۆشنگەری خۆرئاوایی دژی مەملەكەت وەستانەوە. پرۆسەی ئاشتەوایی نیشتیمانی لە سیستەمی پاشایەتی كوردستان سەركەوتوو نەبوو، بەهۆی ململانێ لەنێوان ناوچەكاندا هەوڵی دامەزراندنی دەسەڵاتێكی نیشتیمانی سەركەوتنی بەدەست نەهێنا بۆ نمونە ململانێی نێوان هەڵەبجە وسلێمانی. دیارە هۆكارەكانی سەرنەكەوتنی یەكانگیری نیشتیمانی لەو سەردەمە زۆرن، لەسەرەوەیان ململانێی ناوخۆیی عەشییرەتگەری وناوچەگەری...هتد.

2 كۆماری كوردستان (مەهاباد)1946-1947: لەماوەی تەمەنی كورتی ئەم كۆمارە، كاریگەری مەزنی دروست كرد لەسەر تەواوی بزوتنەوەی رزگاری خوازی كوردستان، بەتایبەت بزوتنەوەی رزگاری خوازی كوردستانی عیراق، بەهۆی بەشداری چالاكانەی حزبی هیوا، ولیژنەی ئازادی، دواتر كاریگەریەكانی لقی پارتی دیموكراتی كوردستان لە سلێمانیدا. بەشرۆڤەكردنێكی ورد بۆمان دەدەكەوێت، كە سیاسەتمەدارانی ئەم كۆمارە سەركەوتوو نەبوون لەئەنجامدانی پرۆسەی ئاشتەوایی نیشتیمانی وسەرنەكەوتنی ئەم پرۆسەیە وئاڵۆزتركردنی باری پەیوەندی لەنێوان پێكهاتە كوردیەكان وای كرد كە ئەم كۆمارە بەئاسانی بڕووخێت، بەڵكو ئەم كۆمارە نەیتوانی بەشێكی زۆری كورد لەژێر قەڵەمرەوی خۆیدا كۆبكاتەوە. ئەوەی جێگای سەرسورمانە، كە هەنگاو نەنراوە لەپێناو ئەوەی میللەت لەژێر چەتری ئەم كۆمارە كۆبكرێتەوە بەڵكۆ تەواوی هەوڵەكان چركرایەوە لە ململانێی ناوخۆیی نێوان دەستەبژێردا بۆ دەستكەوتی پلەوپایە. ئەم نەخۆشیە تاوەكو ئێستا لایەنە سیاسیەكوردیەكان دەگرێتەوە.

3 شۆرشی ئەیلول 1961-1975: جوڵانەوەی رزگاری خوازی نیشتیمانی كوردستانی عیراق ولەدوای ئەوەی عیراق بوو بە رژێمێكی كۆماری دوای تەموزی 1958 بوو بە جولانەوەیەكی چالاك وبەشێوەیەكی ئاشكرا ودواتر بەفەرمی كارو چالاكیە سیاسیەكانی دەكرد، پارتی دیموكراتی كوردستان بوو بە نوێنەری ئەم جولانەوەیە، هەموو ئاراستە هزریەكان لە ئەوپەری چەپ تاوەكو ئەو پەری راست بەدیدەكرا لەناو ریزەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان. جولانەوەی كوردستانی سەڵماندی كە رۆڵێكی گرنگی هەبوو لە پرۆسەی سیاسی عیراقی، هەر چەندە چەند دەستكەوتێكی دەستوری وسیاسی هاتە دی، بەڵام لەبەر هەڵوێستی نامرۆڤانەی رژێمی عیراقی دیسان هێرش كرایەوە سەر كوردستان، ئەمەش بوو بە بڵێسەی هەڵگیرسانی خەباتی چەكداری وكورد شۆرشی ڕاگەیاند دژی رژێمی عیراقی، كە لە ساڵی 1961 لە ئەدەبیاتی كوردیدا ناسراوە بە شۆرشی ئەیلول، بەناوبانگترین شۆرش بوو لە كوردستان، ئەم شۆرشە تارادەیەك شۆرشێكی كوردستانی بوو، كورد وعەرەب وئاشوری وپێكهاتەكانی دیكەی كوردستان لە هەموو چین وتوێژەكان بەشداربوون تیایدا، گرفتی شۆرش لە مامەڵە كردن بوو لەگەڵ هێزی عەشایەری ووردەبورژواكان. عەشیرەتەكان دابەشببوون لەسەر دوو بەرە. بەشێكیان لەگەڵ شۆرش بوون، بەشێكی تریان لەگەڵ حكومەتی عیراقی بوون (جاش)، سەركردایەتی سیاسی كوردستانی سەركەوتوو نەبوو لە پاراستنی پەیوەندی سیاسی شۆرشگێری لەگەڵ عەشیرەتەكان بەڵكو بەپێی مەحسوبیەت پەیوەندیەكانی لەگەڵ عەشیرەتەكان دارشتبوو، بۆیە عەشیرەتەكان بەیەك چاو سەیری بەرەكانی ململانێیان دەكرد وبەپێی بەرژەوەندی خۆیان ولەئەنجامی سیاسەتی كاردانەوە هەڵوێستی خۆیان دەردەبڕی. توێژە وردەبورژواكان بەهۆی هەوڵی دەستبەسەراگرتنی دەسەڵاتی سیاسی شۆرش بەناوی چینی رابەر وپێشكەوتووخواز جیابوونەوە لە دەسەڵاتی تەقلیدی سیاسی شۆرش، بەهۆی ناكۆكی عەشیرەتگەری وناوچەیی وبەدەستتێوەردانی دەرەكی شەری ناوخۆ سەریهەڵدا، بەمەش دەستەبژێری سیاسی كوردستانی بەتەواوەتی بوون بەچەند بەشێكەوە. شۆرشی ئەیلول پرۆسەی ئاشتەوایی نیشتیمانی بەكارهێنا بەمەبەستی یەكخستنەوەی هێزی نیشتیمانی بەدوو ئاراستە یەكەم ئاراستەی ناوخۆیی وئاراستەی دەرەكی لە ئەنجامدا سەركەوتنی بەدەست هێنا بەڵام بە رووخانی شۆرش تەواوی ناكۆكیەكان سەریان هەڵدایەوە.

4 شۆرشی 1976-1991 (نوێ -گوڵان): لەدوای نسكۆی شۆرشی ئەیلول، خەباتی چەكداری هەڵگیرسایەوە. وەك قۆناغێك چەندین گرفتی سەرەكی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرت یەكەمیان جەنگی ناوخۆیی لەنێوان لایەنە سیاسیەكان.
هەر لەم قۆناغە تەواوی پێكهاتە ئیتنیەكان وئاینزاییەكان دوور كەوتنەوە لە خەباتی كوردستانی. بەهۆی شاڵاوەكانی ئەنفال، تەعریب، تەبعیس، جولانەوەی رزگاریخوازی كوردستانی عیراق لەناو دەربەندێكی تاریك وترسناك خۆی دۆزیەوە. هەموو لایەنە سیاسیەكانی كوردستان ناوچەیەكی دیاریكراوی تایبەتیان هەبوو وفەرمانرەوایەتی راستەوخۆیان تیادا ئەنجام دەدا، لەوێوە ململانێی سنور وململانێی دەسەڵات لەنێوانیان سەریهەڵدا، لەراستیدا ئەوە مێژوویەكی ئاڵۆز وتاریكە لە پێكدادانی ناوخۆیی لەنێوان هێزە كوردستانیەكاندا، بەڵام ، لەم قۆناغەدا پرۆسەیەكی ئاشتەوایی سیاسی سنوردار دەستیپێكرد لەبەر چەند هۆكارێك لەئەنجامدا هێزە سیاسیە سەرەكیەكانی كوردستان رێككەوتن وبەرەی كوردستانیان لە 1987 دامەزراند وەك بەرهەمی گفتگۆی ناوخۆیی، ئەم رێكەوتنە بوو بەهۆی ئەوەی دژایەتی ناوخۆیی كەم ببێتەوە، لەئەنجامدا بەرەی كوردستانی رابەرایەتی راپەرینی 1991 كرد وسستمی سیاسی لە كوردستاندا دامەزراند.

5 حكومەتی هەرێمی كوردستان: لەدوای راپەرینی بەهاری 1991 لەكوردستان بەشێك لە خاكی كوردستان رزگار كرا، بەرەی كوردستانی (كە ئەنجامی پرۆسەی ئاشتەوایی لەنێوان هێزە سیاسیەكانی كوردستان بوو) سەركردایەتی بەرەكانی جەنگی دەكرد بەدروست بوونی دەسەڵاتە شەرعیەكانی كوردستان رۆڵی یاسایی وشەرعی ڕابەرایەتی كردنی پرسی كوردستان ولە هەموو ئاستەكانی خستە ئەستۆی دەزگا فەرمیەكانی كوردستان، كە توانرا شێوازی پەیوەندی كوردستانی عیراقی لەژێر چوارچێوەی فیدرالی رێكبخات، بەڵام ئەم قۆناغە بەبێ رەنگدانەوەی سلبی نەبوو، كوردستان تووشی چەندین ململانێی ناوخۆیی بوو، چەندین قەیرانی جۆراوجۆر لە كوردستان سەری هەڵدا، لەوانەش:
أ‌. ئاڵۆزبوونی پەیوەندی نیشتیمانی لەنێوان پێكهاتەكانی كوردستان.
ب‌. زاڵبوونی مۆركی ناوچەگەری بەسەر هێزە سیاسیەكانی كوردستان.
جیۆپۆلەتیكی ئاشتەوایی نیشتیمانی لە كوردستانی عیراق:
سنوری ئاشتەوایی نیشتیمانی:
ئاشتەوایی نیشتیمانی كوردستان تەنها سنوری ناوچە شاخاویەكان ناگرێتەوە كە سێ پارێزگایە ولەساڵی 1974 دا بە كوردستان دانیپێدا نراوە. دیاری كردنی سنوری ئاشتەوایی نیشتیمانی بەتەواوەتی داهاتووی ئەم ولاتە دەخاتە مەترسی، چونكە بەتەواوەتی بەشێكی زۆری كوردو هەموو میللەتە كوردستانیەكان دەخاتە دەرەوەی بازنەی كوردستانیبوون. بۆچوونی ئیتنۆ- نەتەوایەتی كوردی لە بیركردنەوەی خەباتی كوردستانی دەبێت نەمێنێت، چونكە بەرهەمێكی بەرتەسكبین وهۆكاری سەرەكی زیندووكردنەوەی پەیوەندی سیاسی ناوچەگەری، تایەفەگەریی، عەشیرەتگەریی كە لە ئەنجامدا توندرەوییەكی خۆپەرەستانە دروست دەكات، بەشێوەیەكی گشتی ئەم جۆرە بۆچوونە بۆ دروستكردنی بونیادی وڵات شیاو نیە، هەروەها سەركەوتوو نابێت لە دروستكردنی هاوڵاتی وئاشتەوایی نیشتیمانی ولەژێر سایەی ئەم بۆچوونە ئەنجام نادرێت.

Share