Red Purple Black
Kurdistanigawre@gmail.com
ئیخوان‌و ئەندێشەی دەسەڵات

1هاوكات لەگەڵ هەڵچوونە جەماوەریە فراوانەكانی تونس‌و میسر‌و لیبیا‌و یەمەن‌و دواتریش سوریادا ڕەوتی ئیسلامی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەراستدا بەهەنگاوی خورت‌و خێرای زیاترەوە بەرەوپێشەوەو بۆ قۆزتنەوەی پێشهاتەكان‌و دەربازكردنی پڕۆژەی وەگیر هاتووی ئیسلامی سیاسی لەناوچەكەدا هەنگاوی هەڵگرت.
لەراستیدا ئیسلامیەكان بەگشتی‌و ئیخوانیەكان بەتایبەتی هەر لەسەرەتای دەستدانە كاری سیاسی رێكخراوەوە تائێستا هەل‌و مەرجی زێڕینی لەو جۆرەیان بۆ نەڕەخساوە، بۆیە هەر خێرا سیاسەتی خۆتەریك كردن‌و خۆپاراستنیان وەلاخست‌و بڕیاری دەست وەردانە بزوتنەوە جەماوەریەكانیان داو دەست وەردانەكەشیان بۆ بەشداری كردنێكی كاریگەری ئەوتۆ گۆڕی كە لەماوەیەكی نزیكدا لەزۆربەی كەناڵە میدیاییە ئیسلامیەكاندا زاراوەی بەهاری ئیسلامی شان بەشانی زاراوەی بەهاری عەرەبی ناوی دەهات. دەنا بەر لەخۆپیشاندانەكان ئیسلامیەكان نەك هیچ بەرنامەیەكیان بۆ ڕاپەڕین ئامادە نەكردبوو بەڵكو بیریشیان لە چۆنێتی بەشداری كردن نەكردبووەوە.
ئەمەش بەو مانایە نایەت كەهیچ پڕۆژەیەكی ئیقلیمی‌و نێودەوڵەتی بۆ بەشداری پێ‌ كردنی ئیسلامیەكان لەئاڵوگۆڕە ناوچەییەكان لەئارادا نەبووبێت، بەڵكو ئەوەی ئێمە مەبەستمانە كەم توانایی ئیخوانەكانە بۆ خۆسازدان‌و بەرنامەی تێرو تەسەل‌و رابەرایەتیكردنێكی كاریگەری گۆڕانكاریەكانە كەلەراستیدا هێندەی هەل‌و مەرجە بابەتیەكە ئامادەیی نەبووە.
كەچی شەپۆلی نارەزاییەكان نەك هەر ئومێدیان بە بەردا كردەوە بەڵكو بوونە هۆی ئەوەی كاراتر لەهەر كات‌و سەردەمێك ڕۆڵی كاریگەر لەسەر شانۆی سیاسی ناوچەكەدا بگێڕێ‌، بەمانایەكی تر كاتێك ئیخوانەكان هاتنە سەر پشتی شەپۆلی نارەزاییەكان دیدێكی جیاوازی لەوەی ئێستایان بۆ شێوازەكانی كاری سیاسی‌و پێشبینی جیاوازیشیان بۆ ئایندەی خۆیان هەبوو، دیدێك كە پشتی بەگەشەكردنی لەسەرخۆو میانڕەوانەی ئیخوان لەسەرتاسەری ناوچەی عەرەبدا دەبەست، نەك گرتنە دەستی دەسەڵات لەماوەیەكی كورت خایاندا، بەڵام ئەم وەرگۆڕانە لە ئامانج‌و شێوازەكانی كاری ئیخواندا بێ‌ بنەما نیەو لەقۆناغە جیاجیاكانی تەمەنی خۆیدا چەندین جار بەئەزمونی لەم شێوەیەدا تێپەڕیوە كە تیایدا سەرمەستی ئەندێشەی دەسەڵات بووە. مێژووی ئیخوان دەری دەخات لەپێناوی گەیشتن بەدەسەڵاتدا لەهیچ جۆرە هەڵوێست فرۆشتن‌و پێچە بەدەورەیەك سڵ ناكاتەوەوئامادەیە لەگەڵ هەموو نەیارێكیشدا دۆستایەتی بكات‌و خۆی بگونجێنێ‌، دەنا لەراستیدا شتێك بەناوی دیموكراتی‌و قبوڵ كردنی لایەنی بەرامبەر لە عەقڵیەتی ئەم رەوتەی بزاڤی ئیسلامیدا جێی نابێتەوە.

ئیخوان موسلمین.. مێژوویەك لەشكست
مێژوو پێمان دەڵێت: ئەو بزوتنەوانەی بەخێرایی گەشەدەكەن‌و بەئامانج دەگەن ئەوانەن كە وەك زادەی پێداویستی قۆناخێكی مێژوویی لە ژیانی میللەتەكانیاندا بابەتیانە لە دایك دەبن‌و دێنە ئاراوە، نەك ئەوانەی بۆ ڕێگەگرتن لەم پێداویستیە دێنە پێشەوە، بەم پێیەش ئیخوانێك كە لە ساڵی 1928دا لە پێناوی ڕەتكردنەوەی دەرهاویشتەكانی مۆدێرنێتە‌و كاریگەریە پۆزەتیڤەكانی لە سەر كۆمەڵگای میسری هاتوەتە مەیدانەوە، نابێت بە بزوتنەوەیەكی كاریگەری ئەوتۆ كە هەنگاوی خێرای بەرەو بەدیهێنانی ئامانجەكانی لێ‌ بەدی بكرێت.
حەسەن بەننا پێی وابوو لاوەكانی وڵاتەكەی ( مێشكیان بە هزری گەندەڵی ڕۆشنبیری ئەوروپایی بۆگەن بووە‌و پڕكراوە لە بیروڕای خوا نەناسی‌و خۆیشیان فێری لاسایی كردنەوە‌و چاولێكەری‌و ئیباحەت كراون). ئەم وتەیەی دامەزرێنەری ئیخوان دوور لە تەم‌ومژ پەیامی مێژوویی (ئیخوان موسلمین )مان پێشان دەدات‌و ئەوە دەر دەخات كە ئەم بزووتنەوەیە لە بنەرەِتەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دیموكراسی‌و پێشكەوتن هاتوەتە مەیدانەوە نەك پێچەوانەكەی كە ئێستا سەركردەكانی ئیخوان وای پێشان دەدەن ، بە دیوێكی تردا دامەزراندنی ئیخوان ترۆپكی هەوڵەكانی توند ڕەوەكان بوو لە دژی هزری (سەلەفیەتی ڕیفورمخواز)ی موحەمەد عەبدە، كە وەك ئیبراهیم ئەعراب دەڵێت: ( محمەد عەبدە ناوەڕاستی دارەكەی بە دەستەوە گرتبوو)‌و لە هەموو فەتواكانیشدا ئەوەی دوپات دەكردەوە كە ئایین‌و ژیری دژ بە یەك نین‌و ئایین‌و زانست‌و ئایین‌و مۆدێرنیزمی ئەوروپاییش دژ بە یەك نابن.

سەید قوتب‌و ئاراستە فیكری‌و دنیامیكیە نوێیەكان
لێكۆلینەوە سەبارەت بە سەید قوتب‌و بیروبۆچوونەكانی بەتەنیا بۆ ئاشنابوون بەقۆناغێكی دیایكراوی مێژووی ئیخوان موسلمین گرنگ نیە، بەڵكو بۆ ئەوەش گرنگە كە بزانین ئاراستە فیكریەكانی (سەید) تاچەند بەناخی ئیخواندا ڕۆچوون‌و مۆتەكە ئاسا بە درێژایی مێژووی ئیخوان ئەم بزوتنەوەیەی گۆڕە شارداوە ، هەرچەندە چوونە ریزەوەی (سەید) بۆ ناو (ئیخوان موسلمین) لەساڵی (1951)دا بەڕووداوێكی گرنگ وەسف دەكرێت، بەڵام ئاراستەی فیكری ئەم پیاوە بەر لەم وادەیەوە دەست پێدەكات‌و دەگەرێتەوە بۆنوسینی كتێبی (العدالە الاجتماعیە فی الاسلام) كە لەساڵی (1947)دا چاپی یەكەمی بڵاوكرایەوە. لێرەوە ئیتر (سەید) بوو بەخاوەنی پرۆژەی ڕابوونی ئیسلامی‌و تەسەورێكی تایبەت‌و كۆمەڵێك كتێبی تری بەچاپ گەیاند كە تیڕوانینەكانی فراوانتر دەخستنەڕوو. ئەو كتێبانەش بریتی بوون لە: (خصائص التصور الاسلامی ومقوماتە ، معركە الاسلام والرأسمالیە، دراسات اسلامیە، نحو مجتمع اسلامی، هژا الدین، المستقبل لهژا الدین، فی التاریخ فكرەو منهاج، معالم الگریق كە بەكتێبی (حركی)‌و فی ڤلال القران كە بە كتێبە تەفسیریەكەی بەناوبانگە‌و لەمەی دواییاندا بەئاشكرا ئەوە ڕادەگەیەنێ‌ كە (هیچ كەسێك لەوانەی خودا خەڵقی كردوون بۆی نیە یاسا داڕێژێت لەوشێوەی خوا دایڕشتووە ڕێگای پێ‌ دراوە) .
لەناو ئیخوانیشدا قۆناغێكی نوێ‌ هاتە ئاراوە كەلە مێژووی ئیخواندا بەقۆناغی (قوتبی) ناسراوە، بەرلەوەی (سەید ) بچێتە ریزی ئیخوانەوە لەپێشەكی چاپی دووەمی (العدالە الاجتماعیە فی الاسلام)دا بەچەند دێڕێك ئەم كتێبەی كردە دیاری بۆ لاوەكانی ئیخوان موسلمین ، كاتێك ( حەسەن بەننا) ئەم دێڕانەی خوێندەوە كە لەكۆتاییەكەیدا هاتووە (پێشكەشە بەو لاوانەی جیهاد دەكەن بەناوی خوا، لەرێگای خوا، لەسەر بەرەكەتی خوا) زۆر بەخۆشحاڵیەوە وتی: (ئەمانە بیرو بۆچوونی ئێمەن، دەبوایە خاوەنی ئەم بیروبۆچوونە لەڕیزەكانی ئێمەدا بوایە). بەڵام حەسەن بەننا لەساڵی (1942)دا كوژراو سەید قوتبی لەپاڵ خۆیدا نەدی، ساڵی (1952) كە (سەید) بوو بەئەندامی نوسینگەی ئیرشادو سەرۆكی بەشی بڵاوكردنەوەی (دەعوە) لەناوەندی گشتی ئیخوان بەسەرەتایەكی هێمنانەی كاركردنی ئەو دەناسرێت، دوای ئەوەش بوو بە سەرنوسەری رۆژنامەی ئیخوان موسلمین. بەڵام قۆناغی (قوتبی) لە ژیانی ئیخوانیەكاندا لە تێهەڵچوونیانەوە لە گەڵ حكومەتی عبدالناصردا دەست پێدەكات، بەتایبەتی دوای شكست هێنانی هەوڵی كوشتنی خودی عەبدولناسر. لەدوای ئەم رووداوە زۆرێك لەهەڵسوڕاوانی ئیخوان گیران‌و هەندێكیشیان ئیعدام كران لەوانە (عبدالقادر عودە) و ( محمد فرغلی) و ئینجا سید قوتب كە لەساڵی (1966)دا لەسێدارە درا.
ئەوەی بۆ ئێمە گرنگە بیزانین كاریگەری گوتارو پێشینەكان‌و بنچینەكانی چەمكە سەرەكیەكەی گوتاری (سەید)ەو جیاوازیەكی لەگەڵ ئەوانی تر تەنانەت لەگەڵ (حەسەن بەننا)شدا چونكە هزری (سەید) كاریگەری‌و هێزی ڕاكێشانێكی زۆر گەورەتری لەهەموان لەسەر نەوەكانی داهاتوو هێنایە بوونەوە.
تاكە كەس بوو كە توانی نەوەیەك لەسەر هزری هێنانە كایەوەی (فەرمانڕەوایی ئیسلامی) لەرێگای جیهادو دژایەتیكردنی ریفۆرم‌و پێكەوە ژیان لەگەڵ نەیاراندا پەروەردە بكات كە تائێستاش ئاسەواری ئەم هزرە لەنێو ریزەكانی ئیخوان موسلمین لەوڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەراستدا بەتەواوی لەبەین نەچووە.
پرەنسیپی جیهاد لەسەردەستی (سەید قوتب) پانتاییەكی فراوانتری بەخۆوە گرت‌و زۆری پێ‌ نەچوو بووبە میتۆدی ستراتیژی سەرەكی لای زۆربەی رێكخراوو گروپە ئیسلامیەكان لەناوچەكەو جیهاندا.
ئامانج لەم جیهادە شێوازی كاركردنەكەش دیاری دەكات كە ئیبن تەیمیە دەڵێت: ((ان مالایتم الواجب الابە فهو واجب)) واتە ئەو كارەی بەبێ‌ ئەنجامدانی ئەركێكی ئایینی جێبەجێ‌ نابێت ئەویش دەبێتە ئەركێكی ئایینی، گرنگ گرتنە دەستی دەسەڵاتە لەسەردەمێكدا كە بە بڕوای سەید قوتب‌و شوێنكەوتوانی تەنیا بەهێز دێتەدی. لەراستیدا ڕەگ ‌و ڕیشەی هزری قوتب دەچێتەوە سەر ئەو حەدیسەی (حارسی ئەشعەری) لەپێغەمبەری ئیسلامی ڕیوایەت دەكات كە دەڵێ‌ : (وانی امركم بخمس اللە امرنی بهن الهجرە والجماعە والسمع والگاعە والجهاد) هەریەك لەم پێنج پرەنسیپەو هەمووشیان بەیەكەوە چوارچێوەی كاری سیاسی فەندەمینتالیزمی ئیسلامی دەكێشێ‌ كە سەید قوتب ئەندازیاری بووە.

ئیخوان لەنێوان دوو بەرداش دا.
هێنانە كایەوەی جۆرێك لەگونجاندن لەنێوان ئیسلام‌و دیموكراسیدا تائێستا لەناو ئاراستە سەرەكیەكانی هەناوی بزوتنەوەی ئیسلامی سیاسیدا خاڵی ناكۆكیەو لەسەر هیچ كام لە (ناكۆك بوون‌و گونجاندن)ەكە بەئەنجامێك نەگەیشتوون. تەنانەت لەناو خودی ئیخوانیشدا كە رۆژێك لەرۆژان بۆ هەموو گروپ‌و ئاراستە ئیسلامیەكانی ئەمڕۆی ناوچەكە رێكخراوی دایك بووە، مشت‌و مڕ لەسەر ئەم بابەتە بەلایەكدا ساغ نەبووەتەوە. ئیخوان موسلمین وەك بزوتنەوەیەكی كونزەرڤاتیڤی ئیسلامی كە ڕەگی لەناو خاكی توندرەِوترین رێكخراوی فەندەمینتالیستی دایەو سەری لەئاسمانی پڕ لەتەم‌و مژی عەولەمەدا بۆهەوەسی دەسەڵات لەسایەی دیموكراسی دا دەشنێ‌، تاچەند دەتوانێ‌ بچێتە ژێر سایەی مەیلی وەچە نوێیەكەوە كەدەیەوێ‌ تەوقی جڵەوی وەچە كۆنەكە بشكێنێ‌ لەكاتێكدا هێشتا پرەنسیپی (السمع والگاعە) لەپەیڕەوی ناوخۆی ئیخوان دا كاری پێ‌ دەكرێ‌‌و هەموو دیموكراسیەك لەناوخودی ئیخواندا ڕەت دەكاتەوە.
لەگەڵ ئەمەشدا بەدرێژایی دەیەی رابووردوو وەچەی نوێی سەركردەكانی ئیخوانیەكان جەختیان لەسەر ئەوە دەكردەوە كە دەكرێ‌ بزوتنەوەكەیان وەك مەیلێكی سوسیولوژی بەرەو ئاراستەیەكی دیموكراتی كۆنزەرڤاتیڤ لەنێو جەرەیانی رەوتی دینامیكیانەی كۆمەڵگای ناوچەكەدا بەرەو پێشەوە ببەن كە لەسایەی سیستەمی تازەی دنیاو باكگراوندەكانی گلۆبالیزەشن دا شوێنێكی گونجاو تر بۆ خۆی بكاتەوە.
ئەم بۆچوونانەش ئیخوانەكانیان خستووەتە نێوان دوو بەرداشەوەو لەلایەك دەچنە سەنگەری دژ بەتیۆری (پەلاماردان)ی توندڕەوی‌و بێ‌ جەدوایی ئامرازە كۆنەكانی فەندەمینتالیزم بەدەوروبەر
را گەیەنن‌و لەلایەكی تریشەوە دەیانەوێ‌ لە ڕێگای خوار‌و خێچكردنەوەی سیستەمی دیموكراسیەوە شوێن بە حزبە دیموكراتخوازەكان لەدەسەڵاتدا لێژ بكەن، راشد غەنووشی سەركردەی تونسی لەو بڕوایەدایە جیاوازی لەنێوان شورای ئیسلامی‌و دیموكراسی رۆژئاوایدا نیەو لەبنەرەِتدا رۆژئاوا دیموكراسیان لەئیسلامەوە وەرگرتووە، هەروەها غەنوشی دەڵێت: پراكتیزە كردنی دیموكراسی گێڕانەوەیەتی بۆ خاوەنەكەی نەك چاولێكەری‌و لاسایی كردنەوە.
كێشەكە لەوەدایە (غەنووشی)‌و هاوڕێ‌ ئیخوانیەكانی درك بەوەنەكەن كە دیموكراسی تەنیا كۆمەڵە دامەزراوێك‌و شێوازو میتۆدێكی ئیجرائی نیە بەڵكو رۆشنبیری‌و سیستەمێكە لەسەر كۆمەڵە بەهاو ئاكارێك دادەمەزرێ‌ كە لەگەڵ عەقڵ‌و بیركردنەوەی لەوجۆرەدا یەك ناگرنەوە كە غەنووشی هێناوەتە گوفتارو وای لێكردووە بڵێت: رۆژئاوا دیموكراسیان لەئیسلامەوە وەرگرتووەو ئەمەش گێڕانەوەیەتی بۆ خاوەنەكەی، لەكاتێكدا غەنووشی باش دەزانێت كەدیموكراسی لەسەر بنەمای فەرمانڕەوایی ئینسانەكان دامەزراوەو هەر ئەوەش دەگەیەنێ‌، ئەمەش لەگەڵ فەلسەفەی حوكمڕانی ئیسلامدا ناكۆكە كەحاكمیەت بەمافی خواوەند دادەنێت.

Share