Red Purple Black
Kurdistanigawre@gmail.com
خاسیه‌ته‌كانی بیری نه‌ته‌وایه‌تی ...دانا مه نمى

1

خاسیه‌ته‌كانی بیری نه‌ته‌وایه‌تی.. دانا مەنمی

هه‌ندێ وای ده‌بینن نه‌ته‌وایه‌تی له‌سه‌ره‌تاوه‌ له‌گه‌ڵ كاروانی مرۆڤایه‌تی دا هه‌ستێكی سروشتی‌و دیارده‌یه‌كی جۆشدراوه‌, به‌ڵام (هانس كۆهین)ی توێژه‌ره‌وه‌ی شاره‌زا به‌بیری نه‌ته‌وایه‌تی ئه‌و قسه‌یه‌ ڕه‌تده‌كاته‌وه‌, كه‌ فیكری نه‌ته‌وایه‌تی له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌بووبێت, به‌ڵكو پێی وایه‌ له‌ئاكامی ده‌رهاویشته‌ ئابووری‌و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ له‌ ئه‌وروپا له‌سه‌ده‌ی هه‌ژده‌و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ به‌خۆیه‌وه‌ بینی. كۆمه‌ڵگه‌ی پێش نه‌ته‌وایه‌تی هه‌یه‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌یی نه‌بوون, هه‌ستی ئایینی ئه‌وكات بزوێنه‌ری كۆمه‌ڵگه‌ بووه‌, به‌ڵام نكۆڵی ناكرێت كه‌ ده‌مارگیری مرۆڤه‌كان بۆ گوند یان شار یان هۆز‌و زمان هه‌بووه‌, به‌ڵام له‌سه‌ر ئه‌و رێچكه‌یه‌وه‌ روناكبیرانی نه‌ته‌وایه‌تی گه‌شه‌یان پێدا‌و جێگه‌ی دۆستایه‌تی ئاینیانپێ گرته‌وه‌ ئه‌ڵمانیا له‌سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م ئابووریه‌كی به‌هێز‌و ئه‌ده‌بێكی جوان‌و زانای پایه‌به‌رزی له‌زۆربه‌ی بواره‌ زانستیه‌كاندا هه‌بووه‌, به‌ڵام بیری نه‌ته‌وایه‌تی ئه‌ڵمانی هه‌تا دوای یه‌كیه‌تی گومرگی نێوان هه‌رێمه‌كانی له‌ساڵی 1823 له‌ئارادانه‌بوو, به‌رژه‌وه‌ندی ئابووری‌و هه‌ره‌شه‌ی فه‌ڕه‌نسیه‌كان زه‌مینه‌ی خۆش كرد بۆ (بسمارك) هه‌تا هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی به‌خه‌به‌ر بێنێ‌و ئه‌ڵمانیا یه‌ك بخات.زۆربه‌ی رووناكبیر‌و سه‌ركرده‌كانی بیری نه‌ته‌وایه‌تی ده‌ڵێن نه‌ته‌وایه‌تی په‌یامێكی مرۆڤایه‌تیه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ و بانگه‌وازه‌ بۆ گه‌لان هه‌تا له‌سایه‌ی یه‌كسانی‌و به‌دیهێنانی خۆشگوزه‌رانی‌و پێشكه‌وتنی مرۆڤایه‌تی هه‌موو پێكه‌وه‌ بژین, فه‌یله‌سوفی بیری نه‌ته‌وایه‌تی ئه‌ڵمانی فیخته‌ ده‌ڵێ: (( له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ "په‌یامی مرۆڤایه‌تی" بهێنێت بۆ بوژانه‌وه‌ی جیهان ئه‌مه‌ش له‌سه‌رووی بڕوامانه‌وه‌ بێت , سه‌ركرده‌كانی شۆڕِشی فه‌ره‌نسی له‌ساڵانی 1795 داوایان ده‌كرد فه‌ره‌نسا واز له‌ هه‌موو خۆزگه‌یه‌كی فرواوان بهێنێت, وای دابنێسنووری ئێستای له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ بۆی دیاری كراوه‌, به‌لام رووداوه‌كانی مێژووی نوێ‌وهاوچه‌رخ پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ ده‌رچوو, یه‌كێك له‌ پیاوه‌كانی شۆڕِشی فه‌ڕه‌نسی له‌سه‌ربڵدنگۆی ئه‌نجومه‌نی شۆڕِش له‌ساڵی 1795 ئه‌م لێدوانه‌ی دا: ((مافی كۆماریفه‌ڕه‌نسیه‌‌و به‌ڵكو له‌سه‌ری پێویسته‌ هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ بخاته‌ ژێر ڕكێفی فه‌ڕه‌نسا كه‌ له‌گه‌ڵا به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌ودا ده‌گونجێت, ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ر به‌ڕێگه‌ی ئازادكرنه‌وه‌ بێت یان به‌ڕێگه‌ی دیالۆگ و په‌یماننامه‌ ،له‌دوای ئه‌مه‌ جانكۆبین و ناپلیۆن ئه‌و هه‌ستی خۆبه‌گه‌وره‌ زانین‌و مه‌زنی ره‌گه‌زایه‌تی‌و به‌رژه‌وه‌ندی نیشتیمانیان قۆسته‌وه‌ كه‌ ده‌مڕاستانی بیری نه‌ته‌وه‌یی فه‌ڕه‌نسی له‌لای فه‌ڕه‌نسیه‌كان چاندبوویان بۆسازدانی خه‌ڵك بۆ شه‌ڕی كاولكاری , ئه‌و شه‌ڕه‌ی بۆماوه‌ی سه‌د ساڵا ئه‌وروپاو ئاسیاو ئه‌فریقیای تووشی نه‌گبه‌تی و كاره‌سات كرد.
هه‌ر له‌دوای رزگاربوونی ئه‌ڵمانیا له‌شاڵاوی فه‌ڕه‌نسا, هێرشی فه‌ڕه‌نسی بۆسه‌ر هه‌ریه‌ك له‌ ئه‌ڵمانیاو ئیتالیا هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی له‌وێدا ورووژاند, ئه‌مجاره‌ ئه‌ڵمانه‌كان شاڵاویان برده‌ سه‌ر فه‌ره‌نساو چه‌ند ده‌وڵه‌تێكی ئه‌ورووپی دراوسێ. (گاریباڵدی) بۆ سه‌پاندنی گه‌وره‌یی ئیتالیاو پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی چه‌ند جه‌نگێكی وێرانكاری له‌ئه‌فریقیا ئه‌نجامدا . ئینگلیز له‌ زه‌مانی (گلادستۆن) به‌بیانووی جۆراو جۆرو به‌چاوچنۆكی (ئیستیعماری) شاڵاوی كرده‌ سه‌ر چوار كیشوه‌ر, (فلادیمێر لینین) له‌دوای به‌رپاكردنی شۆڕشی كۆمۆنیستی رایگه‌یاند كه‌ یه‌كیه‌تی سۆڤیه‌تی تازه‌ واز له‌ هه‌موو ده‌سه‌ڵاتی سه‌رده‌می قه‌یسه‌ری ڕووسی ده‌هێنێ به‌تایبه‌ت له‌ چیاكانی قه‌وقاز‌و ئاسیای ناوه‌ڕاست, مافی چاره‌نووسی ڕاگه‌یاند‌و ئومێدی رزگاربوونی خسته‌ ناو گه‌لانی چوارچێوه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی ڕووسی, به‌ڵام ئه‌وه‌ی گه‌لانی ناو چوارچێوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ڕووسی چه‌شتیان به‌ده‌ست ده‌سه‌ڵاتدارانی كۆمۆنیستی تازه‌ جیاوازی نه‌بوو له‌گه‌ڵا ئه‌وه‌ی پێشوو, كۆمۆنیستیه‌كان حوكمی گه‌لانی قه‌وقاز‌و ئاسیای ناوه‌ڕاستیان به‌ئاگرو ئاسن ده‌كرد, سه‌روه‌ت‌و سامانه‌كه‌یان به‌تاڵان ده‌برد‌و وڵاته‌كه‌یان به‌دواكه‌وتوویی هێشتبۆوه‌, چونكه‌ ڕووسیا
خاكی ناو یه‌كیه‌تی سۆڤیه‌تی وه‌كو موسته‌عمه‌راتی ناوخۆی به‌كارده‌هێنا,سه‌ركوتی هه‌موو به‌رهه‌ڵستیه‌كی ئه‌و گه‌لانه‌ی ده‌كرد كه‌ له‌پێناو به‌دیهێنانی مافی چاره‌نووس راده‌په‌ڕین. نه‌ته‌وایه‌تی وه‌كو بیرۆكه‌ به‌ته‌نها په‌ره‌پێده‌ری بیردۆزه‌ی (داروین)ه‌ كه‌ مانه‌وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتی باڵایه‌,
ئه‌مان به‌هه‌ریه‌ك له‌ لایه‌نه‌كانی سیاسی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی فراوانتریان كرد, له‌ئه‌ڵمانیا (هیگل) ئه‌م چه‌مكه‌ی په‌ره‌پێدا وه‌كو ده‌ڵێ: ((به‌ته‌نها گه‌لانی به‌هێز‌و به‌توانا ئه‌و مافه‌یان هه‌یه‌ گه‌لانی دواكه‌وتوو لاواز وێران بكه‌ن‌و له‌گۆڕیان بنێن، بۆیه‌ پێكاومانه‌ ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ بۆچوونی مێژوونوسی كۆمه‌ڵایه‌تی (جۆزیف لیتین) رێك بكه‌وین كه‌ ده‌ڵێ: (به‌درێژایی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م نه‌ته‌وایه‌تی سیاسی‌و ئابووری بریتی بووه‌ له‌شه‌ڕو ئیستیعماری . (هانس كۆهین) به‌هه‌مان قه‌ناعه‌ته‌وه‌ ده‌نوسێت : نه‌ته‌وایه‌تی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م قۆناغی یه‌كه‌می ئیمپریالیستیه‌‌و له‌وێدا نه‌ته‌وایه‌تی‌و ئیمپریالستیلێك جیا نابنه‌وه‌..
سه‌باره‌ت به‌نه‌ته‌وایه‌تی
سه‌ده‌ی بیسته‌میش درێژه‌پێده‌ر‌و گه‌شه‌سه‌ندووی دیارده‌ی نه‌ته‌وایه‌تی سه‌ده‌ی ڕابردووه‌, به‌ره‌ژه‌وه‌ندی نه‌ته‌وایه‌تی یه‌كێكه‌ له‌ هۆكاره‌ پاڵنه‌ر‌و سه‌ره‌كیه‌كانی تێوه‌گلانی ئه‌ڵمانیاو یابان له‌دوو شه‌ڕی یه‌كه‌م‌و دووه‌می جیهانی كه‌ به‌ ملیۆنه‌ها مرۆڤی ئه‌وروپاو دونیا بوونه‌ قوربانی, مۆسۆلۆنی‌و گالیباڵدی ئیتالیه‌كان‌و هیتله‌ری شاگردی فه‌یله‌سووفه‌كانی ئه‌ڵمان (فیخته‌‌و نیشته‌)‌و (فرانكۆ)ی ئه‌سپانی‌و (چه‌رچڵا)ی ئینگلیزی‌و
(ستالین)ی سۆڤیه‌تی ڕیسواییان تۆمار كرد به‌ كۆمه‌ڵكوژی و ڕه‌شه‌كوژی ملیۆنه‌ها هاووڵاتی خۆیان‌و ده‌ره‌وه‌ی وڵاتی خۆیان . ئایا ئه‌وانه‌ بیری
نه‌ته‌وایه‌تیان جێبه‌جێ كرد ؟ ئه‌م ڕووداوه‌ مێژوویانه‌ش بووه‌ چاوگه‌ی دیدو بۆچوونه‌كانی بیرمه‌ندان و زانایان له‌سه‌رده‌می بوژانه‌وه‌دا بۆیه‌ ده‌بینین بایه‌خی زۆربه‌ی زانایانی چاخی بووژانه‌وه‌ بایه‌خدانێكی مرۆڤایه‌تیه‌‌و پابه‌ند نه‌بوونه‌ به‌ نه‌ته‌وه‌‌و نیشتیمانێكی دیاریكراو. پێویسته‌ ئه‌وه‌ به‌بیر خۆمان بهێنینه‌وه‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ (ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی) قۆناغێكه‌‌و ئه‌مڕۆ له‌مێژووی ئه‌وروپا به‌جێ ماوه‌, زۆر له‌ ده‌ستكه‌وته‌ زانستی‌و پێشكه‌وتنه‌ ئابووریه‌كانی ئه‌مڕۆی رۆژاوا ئاماژه‌یه‌ بۆ گۆڕان له‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ بۆ ئه‌لته‌رناتیفی تر, ئاماژه‌یه‌ بۆ گۆڕانی ده‌وڵه‌ته‌
نه‌ته‌وه‌ییه‌كان, زۆربه‌ی پسپۆڕانی كاروباری سیاسی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ ده‌ره‌فه‌ت له‌به‌رده‌م ده‌وڵه‌تانی ئه‌ورووپی نه‌ماوه‌ به‌ره‌و قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی بڕۆن, پێده‌چێت بازاڕی هاوبه‌شی ئه‌ورووپی له‌سه‌ده‌ی ئایینده‌ رۆڵی باشتر بگێڕێت له‌ كۆمه‌ڵگای ئه‌ورووپی. ئه‌م پێش بینیه‌ به‌ته‌نها بۆ ده‌وڵه‌تانی ئه‌ورووپی نیه‌ به‌ڵكو ژماره‌یه‌كی زۆری ده‌وڵه‌تانی دونیای سێیه‌میش به‌و ئاراسته‌یه‌ دا ده‌ڕۆن. له‌سه‌رتای سه‌ده‌ی بیسته‌م‌و به‌تایبه‌ت له‌دوای كه‌وتنی ده‌وڵه‌تی عوسمانی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ خوێنده‌واریى كورد‌و په‌روه‌رده‌ به‌ ئه‌فكاری رۆژاوا, له‌ناویاندا به‌شێكی رۆشنبیرانی كوردستان پێیان وابوو ئه‌زموونی ئه‌ورووپی‌و شۆڕشی پیشه‌سازی‌و دیموكراتی‌و بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی وه‌ك یاسایه‌كی
سروشتیه‌و پێویسته‌ له‌وڵاتانی خۆماندا له‌ پێناو رزگاربوون له‌ دواكه‌وتوویی كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سیاسی‌و ئابووری له‌سه‌ر ئه‌و رێڕه‌وه‌ بڕۆین, مرۆڤ ناتوانێ نكۆڵی له‌رۆڵی هه‌ندێ یاسا بكات كه‌ له‌ كاروانی مێژووی مرۆڤایه‌تی شوێنی دیار بووه‌, هه‌ندێ له‌زانایانی هاوچه‌رخی رۆژئاوا وه‌كو (ماكس ڤیبه‌ر), له‌سه‌ر هه‌ندێ له‌ڕێساكانی گۆڕان‌و پێشكه‌وتن دواون بۆ گه‌لانی دونیای سێیه‌م ئه‌مه‌ش باشه‌ ئێمه‌ی كورد سوودی لێوه‌ربگرین, وه‌ له‌و ده‌ستكه‌وتانه‌ بكۆڵینه‌وه‌ كه‌ ئه‌وروپا به‌ده‌ستی هێناوه‌, هه‌روه‌ها ئاگاداری لایه‌نه‌ خه‌راپه‌كانیشی بین, ئه‌م قه‌ناعه‌ته‌ شتێكه‌وچاولێكه‌ریش ته‌وا‌و جیاوازه‌و شتێكی تره‌, راسته‌ ئه‌زموونی سه‌د ساڵه‌یئه‌وروپا له‌ ڕووی پێشكه‌وتنی زانستی‌و ئابووری‌و سیسته‌می حوكمڕانی بۆ كۆمه‌ڵگای
ئێمه‌ گرنگه‌, به‌ڵام ئه‌گه‌ر سه‌یری ئه‌زموونی ژاپۆن بكه‌ین كه‌ له‌وپه‌ڕی رۆژهه‌ڵاته‌ ئه‌زمونێكی كه‌م وێنه‌یه‌ وه‌ شایسته‌ی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌. به‌ته‌نها دۆزینه‌وه‌ زانستیه‌كان نه‌بوونه‌ هۆی په‌ره‌سه‌ندنی ئابووری له‌ئه‌وروپای نوێ‌.

 

 

 

Share