Red Purple Black
Kurdistanigawre@gmail.com
هه‌نارده‌ی نه‌وتی كوردستان ... نووسینی:ستیڤان شه‌مزینانی

nawtiiraqهه‌نارده‌ی نه‌وتی كوردستان

كاریگه‌رییه‌ رامیاریی و ئابوورییه‌كانی

نووسینی:ستیڤان شه‌مزینانی

رۆژی یه‌كی حوزه‌یرانی 2009 له‌رێوره‌سمێكی فه‌رمیدا و به‌ئاماده‌بوونی سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان وسه‌رۆك كۆماری عێراق بۆ یه‌كه‌مجار له‌مێژووی باشووری كوردستاندا به‌شێوه‌یه‌كی فه‌رمی پرۆسه‌ی هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی كوردستان له‌ژێر سه‌رپه‌رشتی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان راگه‌یه‌ندرا و هه‌ردوو سه‌رۆكی ئاماده‌بووش به‌ به‌رچاوی زوومی كامێرای رۆژنامه‌نووسانی ناوخۆیی و ده‌ره‌كییه‌وه‌ یه‌كه‌مین قفڵی ئه‌و هه‌نارده‌یه‌یان كرده‌وه‌.
به‌پێی زانیارییه‌كانیش ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانی "تاوكی" ناوچه‌ی زاخۆ و ته‌قه‌ته‌ق ده‌ستیپێكرده‌وه‌ و ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌كه‌ش له‌ رێی هێڵه‌كانی "نابوكۆ"ی توركیی و به‌سه‌رپه‌رشتیی كۆمپانیای DNO" نه‌رویژیی و ئه‌داكس پترۆڵیۆم و ژه‌نه‌راڵ ئینێرجی"، ئه‌نجامده‌درێ و له‌ هه‌نگاوی سه‌ره‌تادا رۆژانه‌ 100 هه‌زار به‌رمیل نه‌وت هه‌نارده‌ ده‌كرێ و وا بڕیاریشه‌ له‌ كۆتا مانگه‌كانی ئه‌مساڵدا ئه‌و بڕه‌ بۆ 200-250 هه‌زار به‌رمیل له‌رۆژێكدا به‌رز ببێته‌وه‌، هه‌روه‌ك پێشبینی ده‌كرێت له‌ماوه‌ی سێ چوار ساڵی داهاتوودا رێژه‌كه‌ بۆ دوو میلۆن به‌رمیل زیاتر به‌رز ببێته‌وه‌.
ئه‌م رووداوه‌ ناوازه‌یه‌ جیا له‌وه‌ی بووه‌ جێی سه‌رنجی رۆژنامه‌ و ناوه‌نده‌ سیاسیی و میدیاییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم، له‌هه‌مان كاتدا بۆ پاشه‌ڕۆژی ئابووری و رامیاریی باشووری كوردستان بایه‌خێكی به‌رچاوی هه‌یه‌ كه‌ له‌وانه‌یه‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ كوردستان له‌ وێستگه‌ی ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی كوردیی دابنێت، به‌لاَم پرسیاری جیددی لێره‌یه‌: ئایا ئه‌م داهاته‌ی نه‌وت كه‌ له‌ كوردستانه‌وه‌ ره‌وانه‌ی ده‌ره‌وه‌ ده‌كرێت بۆ پته‌وكردنی ژێرخانی ئابووری كوردستان ته‌رخان ده‌كرێت یان ته‌خشان وپه‌خشان ده‌كرێت و گه‌نده‌ڵی لووشی ده‌دات؟ ئایا ئه‌م سه‌روه‌ته‌ زۆر و زه‌به‌نده‌ی به‌هۆی فرۆشی نه‌وتی كوردستانه‌وه‌ ده‌ست حكوومه‌تی كوردستان ده‌كه‌وێت ده‌كرێت به‌پڕۆژه‌ی ستراتیژیی و دانانی بناغه‌یه‌ك بۆ پێكهێنانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ریفاه و بینای خۆشگوزه‌رانیی یاخود پێچه‌وانه‌كه‌ی؟.
چوون هه‌تا ئێستا كێشه‌ی عێراق كه‌میی داهات یان پێڕانه‌گه‌یشتن نه‌بووه‌ هێنده‌ی ناشاره‌زایی و لێنه‌زانین بووه‌ كه‌ چۆن سوود له‌و سامانه‌ پڕ فه‌ڕ و داهاته‌ وه‌ربگیرێت. "مارتین ڤان برۆنسن"ی كوردناس و نووسه‌ری كتێبی "ئاغاو شێخ وده‌وڵه‌ت" هه‌مان بۆچوونی هه‌یه‌ و ده‌ڵێت "عێراق پڕه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌وتیی و وزه‌ی ژێرزه‌وی، به‌لاَم نه‌زانینی به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌و سه‌رچاوانه‌ له‌ رێگه‌ی به‌رهه‌مهێنانی زانستیی و مودێرن، سه‌ربه‌خۆیی له‌تاكی عێراق سه‌ندۆته‌وه‌، كه‌ هه‌رێمی كوردستانیش وه‌ك به‌شێك له‌و سیستمه‌ تووشی هه‌مان كێشه‌ هاتووه‌".
خێروبێرێكی زۆر كه‌ له‌وانه‌یه‌ چه‌ند ده‌یه‌یه‌ك بگرێته‌وه‌ روو ده‌كاته‌ ئه‌م به‌شه‌ی كوردستان، به‌لاَم به‌بڕوای من گرنگ خودی خێروبێر و پاره‌ی نه‌وت نییه‌، گرنگ سوود وه‌رگرتنه‌ له‌و داهاته‌ی به‌هۆی نه‌وته‌وه‌ ده‌ڕژێته‌ كوردستانه‌وه‌، چوونكه‌ راستییه‌ك هه‌یه‌ نابێت نادیده‌ی بگرین كه‌ ولاَتانی جیهان به‌تایبه‌ت ئه‌مه‌ریكا له‌هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌ی ئه‌ڵته‌رناتیڤی په‌ترۆڵدان، ره‌نگبێ یه‌ك دوو ده‌یه‌ی تر نه‌وت بایه‌خی خۆی له‌ ده‌ستبدات به‌و هۆیه‌ی كڕیارانی نه‌وت له‌خۆرئاوا به‌دیلێكی هه‌رزانتر و كاریگه‌رتریان دۆزیوه‌ته‌وه‌، بۆیه‌كا هه‌ر له‌ئێستاوه‌ هه‌ندێك له‌ولاَتانی وه‌ك شانشینه‌كانی كه‌نداوی عه‌ره‌بیی ده‌رك به‌م راستییه‌ ده‌كه‌ن و ده‌یانه‌وێت خۆیان له‌ژێر كاریگه‌ریی رۆشنبیریی و ئابووری نه‌وت بهێننه‌ ده‌ره‌وه‌.
چوون رۆشنبیریی نه‌وت رۆشنبیریی به‌رهه‌مهێنانی نه‌وه‌یه‌كی به‌كاربه‌ری رووته‌، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ خوازیارن له‌م قۆناغه‌ داهاتی نه‌وت بكه‌نه‌ فاكته‌ری پێشخستنی ولاَته‌كانیان وه‌ك مه‌ڵبه‌ندی بازرگانیی و ته‌نانه‌ت پیشه‌سازیش. بۆ حكوومه‌تی هه‌رێم و هه‌ر ده‌سه‌لاَتێكی تر كه‌ جڵه‌وی حكومی له‌ بنده‌ست بێت، ده‌بێت دوربینیی هه‌بێت، ئه‌و فاكته‌ هه‌مان كاریگه‌ریی خۆی هه‌یه‌ له‌سه‌ر كوردستان و ده‌بێت قۆناغی فرۆشتنی نه‌وت زیره‌كانه‌ بقۆزرێته‌وه‌، بۆ ئه‌و چاخه‌ی چیدی په‌ترۆڵ سوود و بایه‌خێكی نه‌ماوه‌ كه‌ وه‌ك مادده‌یه‌كی گرنگ له‌ بازاڕه‌كانی جیهاندا داوایه‌كی زۆری له‌سه‌ر بێت.

نه‌وت له‌ مێژووی كوردستاندا

مێژووی په‌یدابوونی نه‌وت له‌ كوردستاندا له‌ هه‌زاران ساڵ تێپه‌ڕیوه‌، نازانرێت ئاخۆ بۆ یه‌كه‌مجار كه‌نگێ بووه‌ ئه‌م وزه‌ پڕ بایه‌خه‌ له‌ زه‌وی كوردستان هه‌ڵقوولاَوه‌؟ به‌لاَم له‌ دوو سه‌ده‌ی رابردووه‌وه‌ ئه‌وه‌ زانراوه‌ نه‌وت له‌ خاكی باشووری كوردستاندا هه‌بووه‌، هه‌ندێك له‌سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان تیشك ده‌خه‌نه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی عوسمانییه‌كان له‌سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌ به‌ولاوه‌ سوودیان له‌سامانی نه‌وت وه‌رگرتووه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سنووردار كه‌ ته‌نیا بۆ به‌كارهێنانی یه‌كه‌كانی ئه‌رته‌ش به‌كارهێنراوه‌ و به‌س.
كه‌ركووك گرنگترین جێگه‌ یان جوگرافیای كوردستانه‌ خاوه‌نی زۆرترین ژماره‌ی چاڵه‌ نه‌وت و زۆرترین یه‌ده‌گی نه‌وتیی بێت له‌ تێكڕای كوردستان و عێراقیشدا. عوسمانییه‌كان ئه‌گه‌رچی چه‌ندین سه‌ده‌ كه‌ركووك وه‌ك به‌شێك له‌ ویلایه‌تی موسڵ له‌بنده‌ستیاندا بووه‌، كه‌چی نه‌یانتوانیوه‌ سوود له‌ سامانی سروشتی شاره‌كه‌ ببینن به‌تایبه‌ت سه‌روه‌تی نه‌وت، ته‌نانه‌ت هه‌ر په‌یان به‌بوونی نه‌وت له‌و سه‌رزه‌مینه‌ نه‌بردووه‌.
ساڵی "1883ز" له‌سه‌ر داوای سوڵتان عه‌بدولحه‌مید نێرده‌یه‌كی سه‌ربازیی ئه‌ڵمانیی به‌ سه‌رۆكایه‌تی "ڤۆن گۆڵتر" بۆ رێكخستنی كاروباره‌ سه‌ربازییه‌كان هاته‌ سنووری ده‌وڵه‌تی عوسمانی، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ئه‌م نێرده‌یه‌ راپۆرتی ده‌رباره‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانیی نارده‌وه‌ ولاَته‌كه‌ی، به‌لاَم له‌و بارودۆخه‌دا ئیمپراتۆرییه‌تی توركیی "عوسمانی" نه‌یده‌زانی كه‌ په‌ترۆڵێكی زۆر له‌خاكه‌كه‌یدا بوونی هه‌یه‌ و له‌هه‌مان كاتیشدا هیچ تێڕامانێكی نه‌بوو بۆی.
دره‌نگتر عوسمانییه‌كان له‌ رێگای شاره‌زایانه‌وه‌ به‌ بوونی نه‌وتی كه‌ركووكیان زانی، "گوڵبانگیان" له‌و كاته‌دا راوێژكاری دارایی سوڵتانی عوسمانی بوو، یه‌كه‌م كه‌سیش بوو خه‌به‌ری به‌سوڵتان دا، كه‌ ئه‌و مه‌ڵبه‌نده‌ "كه‌ركووك" نه‌وتێكی زۆری تێدایه‌، هه‌ر ئه‌م گوڵبانكیانه‌ دواتر 5% نه‌وتی كه‌ركووك و ویلایه‌تی موسڵی به‌ركه‌وت، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ش بوو پێیانده‌وت جه‌نابی سه‌دی پێنج".
عوسمانییه‌كان به‌درێژایی چه‌ند سه‌ده‌ داگیركاریی نه‌یانتوانی یان شانسی ئه‌وه‌یان نه‌بوو سوود له‌نه‌وت و سامانی سرووشتیی ویلایه‌تی موسڵ یان بابڵێین كوردستان وه‌ربگرن، به‌لاَم دواتر له‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م و له‌سه‌روه‌ختی داگیركاریی ئینگلیزییدا له‌ژێر چاودێریی حكوومه‌تی به‌ریتانیی له‌عێراق، گرنگیی زۆرتر درا به‌و سامانه‌ و هه‌ر له‌و ساته‌وه‌ختانه‌دا چه‌ندین پالاَوگه‌ی نه‌وت هێنرانه‌ عێراقه‌وه‌ كه‌ كاریان پالاَوتنی نه‌وت بوو به‌مه‌به‌ستی ره‌وانه‌كردنی بۆ ده‌ره‌وه‌ی ولاَت.
كه‌ركووك و نه‌وتی ئه‌و شاره‌ له‌م نێوه‌نده‌دا رۆڵێكی سه‌ره‌كییان ده‌بینی و ته‌نانه‌ت زۆرینه‌ی به‌رهه‌می هه‌نارده‌ی نه‌وتی عێراق هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ تا هه‌نووكه‌ش هه‌ر نه‌وتی كه‌ركووك بووه‌. كردنه‌وه‌ی بۆرییه‌ نه‌وتییه‌كانی كه‌ركووك له‌سه‌ر ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست گه‌شه‌ی زیاتری به‌پیشه‌سازیی نه‌وت دا، له‌كۆتایی ساڵی 1934ه‌وه‌ نه‌وت نێردرایه‌ ده‌ره‌وه‌، له‌ساڵی 1935 بۆری نه‌وتی كه‌ركووك –حه‌یفا كرایه‌وه‌.
ساڵی 1935 نزیكه‌ی چوار ملیۆن به‌رمیل نه‌وت نێردرایه‌ ده‌ره‌وه‌، له‌و ساڵه‌دا عێراق هه‌شته‌م ولاَت بوو له‌به‌رهه‌مهێنانی نه‌وتدا. ساڵ به‌ساڵ هێزی نارده‌ی نه‌وت له‌كه‌ركووك ده‌چووه‌ سه‌ر، به‌مه‌ش ژماره‌ی بۆرییه‌كان زیادیكرد، له‌ساڵی 1934 هێڵی 12 ئینجی بۆ ته‌رابلس وحه‌یفا دروستكرا، له‌1949 هێڵێكی دیكه‌ی 16 ئینجی بۆ ته‌رابلس و له‌1952 هێڵێكی 30 ئینجی بۆ بانیاس دروستكرا، ئه‌وه‌ی حه‌یفا له‌1948ه‌وه‌ راوه‌ستاوه‌، كه‌ركووك ماوه‌ی زیاتر له‌نیو سه‌ده‌، گیرفانی سه‌رجه‌م خه‌ڵكی عێراق بوو، داهاتی عێراق له‌رێگه‌ی بۆرییه‌ نه‌وتییه‌كانی كه‌ركووكه‌وه‌ دابین ده‌كرا. چاڵگه‌ نه‌وتییه‌كانی كه‌ركووك له‌نێوان ساڵه‌كانی 1927-1974 پتر له‌ 70,2% نه‌وتی هه‌موو عێراقی به‌رهه‌مهێناوه‌.
وه‌نه‌بێ نه‌وت ته‌نیا له‌كه‌ركووك بوونی هه‌بێت، به‌ڵكو له‌چه‌ندین ناوچه‌ی جیاجیای باشووری كوردستان هه‌ر له‌زاخۆوه‌ تا خانه‌قین ده‌یان كێڵگه‌ی نه‌وتیی بوونیان هه‌یه‌، كه‌تێكڕا هه‌موو ئه‌و سه‌رچاوه‌ نه‌وتییانه‌ زۆر له‌وه‌ زیاتر داهات ده‌چنه‌وه‌ كه‌كۆمه‌ڵگه‌ی پێنج شه‌ش ملیۆنی وه‌ك كوردستان پێویستی پێیه‌تی، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر كورد ده‌وڵه‌تی هه‌بێ یان مافی پێبدرێت سوود له‌سه‌رچاوه‌ سرووستییه‌كانی خۆی وه‌ربگرێت ئه‌وه‌ نه‌ك خۆشگوزه‌رانی بۆ هاوولاَتیان دێته‌دی، له‌سه‌رێكی دیكه‌وه‌ ده‌بێته‌ به‌ردی بناغه‌ی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی ده‌وڵه‌مه‌ند و گه‌شه‌سه‌ندوو له‌هه‌موو لایه‌نێكه‌وه‌.
ئێستا له‌زاخۆ و ته‌قته‌ق نه‌وت ده‌رده‌هێنرێت و ره‌وانه‌ی ده‌ره‌وه‌ ده‌كرێت، قه‌ره‌ته‌په‌و جه‌له‌ولا، هه‌ندێك ناوچه‌ی پارێزگای دهۆك وسلێمانی ناوچه‌ی نه‌وتاوین، له‌هه‌ولێر ناوچه‌ی كه‌ندێناوه‌ یه‌كێكه‌ له‌و جوگرافیا به‌پیتانه‌ی چه‌ندین چاڵه‌ نه‌وتی گه‌وره‌و به‌داهاتی تێدایه‌. له‌سه‌ره‌تای پێكهێنانی عێراقدا له‌دوای شه‌ڕی جیهانیی یه‌كه‌م، ناوچه‌ی كه‌ندێناوه‌ وه‌ك زۆر ناوچه‌ی دیكه‌ی عێراق نه‌وتی لێدۆزرایه‌وه‌، بۆ یه‌كه‌مجار له‌ساڵی 1920 تاكو 1960، چوار بیری لێهه‌ڵكه‌نراو سه‌ره‌كانیان قه‌پاتكرا.
له‌كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كه‌ی خورمه‌له‌ كه‌ سه‌ر به‌ناوچه‌ی كه‌ندێناوه‌یه‌، له‌ساڵی 1963 هه‌تا 2003 ژماره‌ی بیره‌ هه‌ڵكه‌نراوه‌كان گه‌یشته‌ 54 بیر و به‌ئاگاداریی وسه‌رپه‌رشتیی كۆمپانیای نه‌وتی باكوور له‌كه‌ركووك، له‌ساڵی 2007 به‌دواوه‌ دوو تاوه‌ری بیرهه‌ڵكه‌ندن هێنراوه‌ته‌ كێڵگه‌ی نه‌وتی خورمه‌له‌و هه‌تا ئێستا چوار بیری دیكه‌یان هه‌ڵكه‌ندووه‌، به‌م دواییانه‌ش كێڵگه‌یه‌كی تری نه‌وت له‌گوندی "شاكه‌ل"ی نزیكی شارۆچكه‌ی كه‌لار دۆزرایه‌وه‌ كه‌ پسپۆران وكۆمپانیا بیانییه‌كان وه‌های مه‌زنده‌ زۆرتر له‌250 ملیۆن به‌رمیل نه‌وتی تێدابێت، هه‌ر له‌گه‌ڵ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌م بیره‌ نه‌وته‌شدا حكومه‌تی هه‌رێم له‌گه‌ڵ كۆمپانیایه‌كی ئوسترالی بۆندێكی مۆركرد به‌مه‌به‌ستی ده‌رهێنان وهه‌ناردنی بۆ ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ته‌نیا بڕی 20% له‌پشك وداهاتی ئه‌و كێڵگه‌ نه‌وتییه‌ بۆ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ده‌بێت.
نه‌وتی كوردستان ئه‌گه‌رچی شاده‌ماری ئابووری عێراق بووه‌و به‌بێ سه‌رچاوه‌ی سرووشتی كوردستان بێگومان هیچكات عێراق نه‌ده‌بووه‌ ئه‌و هێزه‌ گه‌وره‌یه‌ی له‌سه‌ر ئاستی جیهان حسابی بۆ بكرێت یان بتوانێت ئاوها گه‌شه‌بكات به‌تایبه‌ت له‌رووی پیشه‌سازیی چه‌كوچۆڵه‌وه‌، به‌لاَم ئه‌و سه‌روه‌ته‌ی له‌خاكی كوردستانه‌وه‌ ده‌هات هیچی بۆ كورد خۆی نه‌بوون، به‌ڵكو له‌زۆرینه‌ی ماوه‌ مێژووییه‌كاندا له‌دژی خه‌باتی ره‌وای كورد به‌كارهێنراوه‌.
له‌ساڵى 1931 تا 1949 باى 136 ملیۆن دۆلار نه‌وت فرۆشاوه‌، باسى دۆلارى ملیۆنى پێش په‌نجاكان ده‌كه‌م كه‌چ قودره‌ى ئیسرائیل هه‌بووه‌ 136 ملیۆنى پێش په‌نجاكان نه‌بووه‌!، له‌1931 تا1949 ئه‌و 136 ملیۆنه‌ هه‌ر هه‌مووى له‌كوردستان ده‌رهاتووه‌ تا ئه‌و كاته‌ له‌ده‌ره‌وه‌ى كوردستان عێراق شوێنێكى دیكه‌ى نه‌بووه‌ نه‌وتى لىَ بێت تا ساڵى 1950، له‌1950 تا 1957 هه‌موو عێراق داهاته‌ نه‌وتییه‌كه‌ى له‌و ماوه‌یه‌دا 995 ملیۆن دۆلار بووه‌ 800 ملیۆنى داهاتى كوردستان بووه‌ كه‌ زیاتر له‌ 80% ده‌كات. له‌ 1958 تاوه‌كو 1962، (1266) ملیۆن دۆلار داهاتى نه‌وتى عیراق بووه‌ له‌وه‌ 964 ملیۆن زیاترى داهاتى نه‌وتى كوردستان بووه‌، له‌1963 تا 1976 هه‌موو داهاتى عێراق 1788 بووه‌،70% به‌ره‌و ژوورتری داهاتى نه‌وتى كوردستان بووه‌، له‌ 1978 تا 1990، (153) ملیار دۆلار داهاتی نه‌وتی عێراق بووه‌و زیاتر 119 ملیارى داهاتى نه‌وتى كوردستان بووه‌ ئه‌مه‌ هه‌مووى داهاتى ئێمه‌ بووه‌ له‌كوردستان ده‌رچووه‌.
بێگومان له‌سالاَنی دواتریشدا لانیكه‌م زۆرینه‌ی ئه‌و بڕه‌ نه‌وته‌ی له‌به‌رهه‌می نه‌وتی عێراقیی فرۆشراوه‌ له‌كوردستان به‌تایبه‌ت له‌چاڵه‌ نه‌وتییه‌كانی كه‌ركووك ده‌رهاتووه‌، به‌شێوه‌یه‌كی گشتی زۆرتر 70% به‌رهه‌می هه‌تا ئێستا فرۆشراوی نه‌وتی عێراق له‌ناوچه‌ كوردییه‌كانه‌وه‌ ده‌رهێنراوه‌و ره‌وانه‌ كراوه‌. له‌دوای پرۆسه‌ی رووخانی سه‌ددام و به‌عسیش كه‌ جارێكی تر نه‌وت ره‌وانه‌ی ده‌ره‌وه‌ كرایه‌وه‌ دیسان پشكی زۆرینه‌ هه‌ر له‌حسابی نه‌وتی كورد ده‌رچووه‌.
به‌پێی ئامارێكی فه‌رمیی رێژه‌ی فرۆشتنی نه‌وت له‌دوای 2003 به‌مشێوه‌یه‌ بووه‌ (ساڵی 2003 یه‌ك ملیۆن وپێنج سه‌د هه‌زار به‌رمیل، ساڵی 2004 یه‌ك ملیۆن و نۆسه‌دو نه‌وه‌دو پێنج هه‌زار به‌رمیل، ساڵی 2005 یه‌ك ملیۆن وهه‌شت سه‌دو په‌نجا هه‌زار به‌رمیل، ساڵی 2006 یه‌ك میلۆن و نۆسه‌دو په‌نجاو پێنج هه‌زار به‌رمیل، ساڵی 2007 دوو ملیۆن وسی وشه‌ش هه‌زار به‌رمیل، ساڵی 2008 دوو ملیۆن وسێسه‌دو هه‌شتاو شه‌ش هه‌زار به‌رمیل).
هه‌رچه‌نده‌ له‌م قۆناغه‌ نوێیه‌شدا دیسان نه‌وتی هه‌رێمی كوردستان له‌چوارچێوه‌ی عێراقدا هه‌نارده‌ ده‌كرێت وداهاته‌كه‌ی ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر داهاتی گشتیی عێراق، هه‌روه‌ك له‌سه‌ر زاری سه‌رۆكی حكومه‌تی هه‌رێم "نێچیرڤان بارزانی"یه‌وه‌ گوزارشتی لێكرا "شانازیی به‌وه‌وه‌ ده‌كه‌ین به‌شداریی بكه‌ین له‌زیادكردنی به‌رهه‌می نه‌وت وداهاتی عێراق"، به‌لاَم لانیكه‌م ئه‌مجاره‌ داهاتی نه‌وت له‌دژی كورد به‌كارناهێنرێت چوونكه‌ قۆناغی سووتماككردن وكاولكاریی كوردستان كۆتایی پێهاتووه‌، بگره‌ هه‌ر زیادبوونێك له‌بودجه‌ی عێراقدا زیادبوونه‌ له‌بودجه‌ی كوردستانیشدا چوونكه‌ به‌پێی ده‌ستوور هه‌رێم دانپیانراوه‌ ومافی خۆیه‌تی به‌قه‌ده‌ر ژماره‌ی دانیشتوانی "كه‌ئێستا 17%یه‌" له‌داهاتی عێراق به‌رێت بۆخۆی، له‌مه‌ودای دووریشدا هه‌ر كاتێك كورد هه‌لی ئه‌وه‌ی بۆ رێكه‌وت ببێته‌ ده‌وڵه‌ت ئه‌وه‌ نه‌وت شاده‌ماری ژیان وئابووری ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ نوێیه‌ ده‌بێت.

ناكۆكیی حكومه‌تی به‌غداد و هه‌رێم له‌سه‌ر ده‌رهێنانی نه‌وت

حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان له‌سێ چوار ساڵی رابردوو به‌هاوبه‌شیی له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك كۆمپانیای بیانیی به‌تایبه‌ت كۆمپانیا نه‌رویژیی وكه‌نه‌دییه‌كان ده‌ستیكردووه‌ به‌ده‌رهێنان وهه‌نارده‌ی سامانی نه‌وت له‌و ناوچانه‌ی ده‌كه‌ونه‌ ژێر قه‌ڵه‌مڕه‌وی حكومه‌ته‌كه‌وه‌و له‌رۆژی 9-9-2006 حكومه‌تی هه‌رێم پڕۆژه‌ی یاسای نه‌وت وگازی راگه‌یاندو له‌مانگی ئۆگۆستی 2007 په‌رله‌مانی كوردستان پڕۆژه‌ یاساكه‌ی په‌سندكرد.
به‌پێی ده‌ستووری حكومه‌تی عێراقیش مافدراوه‌ به‌حكومه‌تی هه‌رێم به‌ده‌رهێنان وهه‌نارده‌ی نه‌وت له‌سه‌رجه‌م ناوچه‌كانی ژێر ده‌سه‌لاَتیدا، به‌تایبه‌ت بڕگه‌ی یه‌كه‌می مادده‌ی سه‌دو ده‌ له‌ده‌ستووری عێراقی جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ "حكومه‌تى فیدراڵى له‌گه‌ڵ هه‌رێم وپارێزگا به‌رهه‌مهێنه‌ره‌كان نه‌وت وغازى به‌رهه‌مهێنراوى كێڵگه‌كانى ئێستا به‌ڕێوه‌ ده‌بات به‌مه‌رجێك داهاته‌كانیان به‌شێوه‌یه‌كى دادپه‌روه‌ریى وبه‌گوێره‌ى دابه‌شبوونى دانیشتوان له‌سه‌رجه‌م پارچه‌كانى ولاَتدا دابه‌ش بكرێت له‌گه‌ڵ دیاریكردنى پشك بۆ ماوه‌یه‌ك بۆ ئه‌و هه‌رێمه‌ زیانلێكه‌وتوانه‌ى رژێمى پێشوو بێبه‌شى كردبوون وئه‌وانه‌ش كه‌پاشتر زیانیان لێكه‌وت به‌جۆرێك گه‌شه‌سه‌ندنێكى هاوته‌ریب بۆ ناوچه‌ جیاوازه‌كانى ولاَت مسۆگه‌ر بكات وئه‌مه‌ش به‌یاسا رێكده‌خرێت".
له‌هه‌ندێك به‌ندی تری هه‌مان ده‌ستووریشدا هه‌مان ماف بۆ هه‌رێمه‌كان به‌ره‌وا بینراوه‌، به‌لاَم ئه‌و سیاسه‌ته‌ی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان جیاواز له‌وه‌ی بووه‌ جێگه‌ی ناڕه‌زایی ولاَتانی ناوچه‌یی وه‌ك توركیا، له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆو له‌رێگه‌ی وه‌زاره‌تی نه‌وت وخودی "حسێن شه‌هرستانی" وه‌زیره‌وه‌ به‌توندی دژایه‌تی ئه‌و هه‌نگاوه‌ی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ده‌كرا، ئه‌مه‌ش ببووه‌ میحوه‌رو ته‌وه‌رێكی دیكه‌ی ناكۆكیی نێوان كوردستان وعێراق كه‌ ساردییه‌كی زۆری خستبووه‌ ناو په‌یوه‌ندیی سیاسیی هه‌ردوولاوه‌. ئه‌م دژایه‌تییه‌ش له‌ژێرناوی پێشێلكردنی ده‌ستوورو هه‌نگاوی جیابوونه‌وه‌ی كورده‌كان پاساوی بۆ ده‌هێنرایه‌وه‌، كه‌ كورده‌كان ده‌یانه‌وێ له‌رێگه‌ی به‌رهه‌مهێنان وهه‌نارده‌ی نه‌وته‌وه‌ به‌ردی بناغه‌ی ده‌وڵه‌تێكی كوردیی دابنێن.
هه‌تا ئێستاش كه‌ نه‌وت به‌شێوه‌یه‌كی فه‌رمیی له‌كوردستانه‌وه‌ ره‌وانه‌ی ده‌ره‌وه‌ ده‌كرێت هه‌مان مه‌ترسیی هه‌یه‌و سه‌ركرده‌ كورده‌كانیش خوازیارن هه‌موو لایه‌نێك دڵنیابكه‌نه‌وه‌ له‌وه‌ی نایانه‌وێت به‌هه‌نارده‌ی نه‌وت حكومه‌تی كوردیی له‌سه‌ر جوگرافیای باشوور دروستبكه‌ن، ئه‌وه‌تا "جه‌لال تاڵه‌بانی" سه‌رۆك كۆماره‌ كورده‌كه‌ی عێراق له‌كه‌رنه‌ڤاڵی كردنه‌وه‌ی قفڵی هه‌نارده‌ی نه‌وتدا، رایگه‌یاند ئه‌م هه‌نگاوه‌ بۆ دژایه‌تی هیچ كه‌س وحكومه‌تێك نییه‌ و گوتی "ئه‌و هه‌نگاوه‌ی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان كه‌ ئه‌مڕۆ ناویه‌تی، هه‌موو ئه‌و بیروبۆچوونانه‌ ره‌ت ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێن هه‌رێمی كوردستان ده‌یه‌وێت نه‌وتی هه‌رێم بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی به‌كاربێنێت ودواتریش خۆی له‌عێراق جیابكاته‌وه‌".
له‌باری واقیعییه‌وه‌ به‌م هه‌نگاوه‌ فه‌رمییه‌ی حكومه‌تی هه‌رێم كوردستان كۆتایش دێت به‌و گرژیی وئاڵۆزییه‌ی له‌سه‌ر پرسی ده‌رهێنان وهه‌نارده‌ی نه‌وت له‌نێوان هه‌ردوولا دروستبوو. به‌هه‌مه‌حاڵ ئه‌گه‌ر پێشووتر پرسی ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی نه‌وت بووبێته‌ كێشه‌ له‌نێوان ناوه‌ندو هه‌رێمدا، ئێستا باره‌كه‌ به‌و ئاقاره‌ گه‌یشتووه‌ هه‌ردوولا به‌هه‌ماهه‌نگیی كاربكه‌ن له‌ناردنه‌وه‌ی ده‌ره‌وه‌ی نه‌وتدا.

هه‌نارده‌ی نه‌وت و كاریگه‌ریی له‌سه‌ر په‌یوه‌ندیی كورد و تورك

ده‌وڵه‌تی توركیا پتر له‌هه‌موو ده‌وڵه‌تانی تر چاودێریی ره‌وشی سیاسیی باشووری كوردستان ده‌كات، ته‌نانه‌ت توركیا یه‌كێك بووه‌ له‌ له‌مپه‌ره‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كانی به‌رده‌م به‌دیهاتنی ده‌وڵه‌تێكی كوردیی له‌باشوور، به‌بڕوای هه‌ندێك كارناسی رامیاریی وزۆرێك له‌سیاسه‌تمه‌داران توركیا له‌زۆرترین ده‌رفه‌ته‌كاندا رێگری به‌رده‌م خه‌ونی كورده‌كان بووه‌ له‌هه‌ر چوار پارچه‌ی كوردستاندا. "ئان ویلیامس"ی رۆژنامه‌نووسی به‌ریتانی ده‌رباره‌ی ناحه‌زیی توركیاو رۆڵی له‌كۆسپ خستنه‌ به‌رده‌م ده‌وڵه‌تی كوردیی، پێیوایه‌ "ئه‌گه‌ر توركیا نه‌بووایه‌، ئه‌مه‌ریكا زۆر حه‌زی ده‌كرد ده‌وڵه‌تێكی هاوڕێ وهاوپه‌یمانی وه‌كو كورده‌كانی هه‌بووایه‌ له‌باكووری عێراق".
له‌گه‌ڵ ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی نه‌وتیش له‌لایه‌ن حكومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌، ده‌وڵه‌تی توركیا هه‌راشانه‌تر له‌جاران هاته‌ سه‌رخه‌ت وئه‌و هه‌نگاوه‌ی وه‌ك سه‌ره‌تای شه‌قاونان بۆ ده‌وڵه‌تی كوردیی لێكده‌دایه‌وه‌، ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ كوردییه‌ی توركیا هه‌شتا ساڵه‌ هه‌موو ژیانی خۆی له‌سه‌ری داناوه‌ تاوه‌كوو نه‌یه‌ته‌ سه‌ر ئه‌تڵه‌سی جیهان، ئه‌مجاره‌یان به‌پێچه‌وانه‌ی هه‌موو كه‌ڕه‌ته‌كانی تره‌وه‌ توركیا له‌هه‌نگاوی ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی فه‌رمیی نه‌وت له‌لایه‌ن حكومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌ ده‌نگی ناڕه‌زایی لێ به‌رزنه‌بووه‌وه‌، ئه‌گه‌رچی رۆژنامه‌و ناوه‌نده‌ میدیاییه‌كانی توركیا گرنگییه‌كی به‌رچاویان دا به‌هه‌واڵه‌كه‌، به‌لاَم له‌سه‌ر ئاستی سیاسیی وراگه‌یاندنیش به‌ده‌رفه‌تێك بۆ لێك نزیكبوونه‌وه‌ی زیاتری هه‌ردوولا لێكدرایه‌وه‌، ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌و سیاسه‌ته‌ حه‌كیمانه‌یه‌ی توركیا كه‌ بێگومان كاریگه‌ریی ئیجابی بۆ ژیانی سیاسیی وئابووری هه‌ردوو گه‌ل و ولاَت ده‌بێت چ له‌ماوه‌یه‌كی نزیكداو چ له‌دوور ماوه‌دا.
رۆژی 2-6-2009 واته‌ یه‌ك رۆژ دوای مه‌راسیمی كردنه‌وه‌ی قفڵی هه‌نارده‌ی نه‌وتی كوردستان رۆژنامه‌ توركییه‌كان ئه‌م دۆزه‌یان وه‌ك پرسێكی هه‌ستیارو پڕ بایه‌خ وبه‌مانشێتی گه‌وره‌ بلاَوكرده‌وه‌، بۆ نموونه‌ رۆژنامه‌ی "سه‌باح" له‌ژماره‌ی ئه‌و رۆژه‌یدا به‌وردیی تیشكی خستۆته‌ سه‌ر دۆسیه‌كه‌و روونیشی كردۆته‌وه‌ ئه‌م رووداوه‌ سه‌لمێنه‌ری ئه‌وه‌یه‌ توركیا بۆ كوردستان ده‌توانێت په‌ناگه‌یه‌ك بێت. رۆژنامه‌نووسی ناوداری توركیاش "چه‌نگیز چاندار" له‌یه‌كێك له‌وتاره‌ نوێیه‌كانیدا نووسیویه‌تی "بۆ ناردنی نه‌وت وگازی سروشتی بۆ بازاڕه‌كانی جیهان، باشترین شوێن توركیایه‌.
ئه‌م پێشكه‌وتنانه‌ هه‌تا بۆ شیكاری سیاسیی ستراتیژیی ودیاریكردنی باسی رۆژانه‌ سوودی هه‌یه‌و ده‌بێت له‌به‌رچاوی بگرین". هه‌رو له‌و نێوه‌نده‌دا "بی بی سی تورك" نووسیبووی "له‌مێژووی عێراقدا یه‌كه‌مجاره‌ خه‌ڵكی كوردستان له‌هه‌رێمه‌كه‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌وتیی بڕیار ده‌دات، ئیتر نه‌وت ده‌گاته‌ ئه‌و رادده‌یه‌ی جێگیریی وخۆشگوزه‌رانیی به‌دوای خۆیدا بهێنێت وئه‌مڕۆ ئه‌و رووداوه‌ بۆ عێراق سه‌ركه‌وتنێكی زۆر گه‌وره‌یه‌"
ته‌واوی میدیاكانی تریش به‌بایه‌خه‌وه‌ سه‌یری ئه‌م پرسه‌یان كردووه‌و شیكاریی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن ئه‌م ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی نه‌وتی كوردستان له‌رێگه‌ی بۆرییه‌كانی توركیاوه‌ ده‌بێته‌ سه‌ره‌تایه‌كی نوێ له‌په‌یوه‌ندیی دۆستانه‌ی نێوان هه‌ردوولا، له‌لای خۆیانه‌وه‌ كاربه‌ده‌ستانی حكومه‌تی هه‌رێم وبالاَی كوردستان هه‌موو لایه‌كیان دڵنیاكردۆته‌وه‌ هێنانه‌ ده‌ره‌وه‌و هه‌نارده‌ی نه‌وت له‌چوارچێوه‌یه‌كی یاسایی وده‌ستوورییدا ده‌بێت وئاكامی زیانباری بۆ هیچ حكومه‌ت وگه‌ل وده‌وڵه‌تێك لێناكه‌وێته‌وه‌ به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ كورده‌كان خوازیارن به‌م بۆنه‌وه‌ په‌ڕه‌یه‌كی سپی و نوێ هه‌ڵبده‌نه‌وه‌ له‌په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌ڵ خودی حكومه‌تی عێراقیی وده‌وڵه‌تانی تری ناوچه‌یی وجیهانیی.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كورده‌ نیه‌تی پاكیی خۆی نیشانداوه‌و توركیاش خۆشحاڵه‌ به‌وه‌ی نه‌وتی كوردستان له‌بۆرییه‌ نه‌وتییه‌كانی ولاَته‌كه‌یه‌وه‌ هه‌نارده‌ بكرێت، به‌لاَم پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئایا توركیا چاوپۆشیی له‌هه‌بوونی گه‌ریلاكانی په‌كه‌كه‌ له‌باشوورو ده‌ستكه‌وته‌كانی هه‌رێمی كوردستان ده‌نوقێنێت به‌خاتری سوودی ئابووری؟ ئایا په‌كه‌كه‌ نابێته‌ كێشه‌ له‌سه‌ر رێگای ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ تازه‌یه‌ی نێوان هه‌ردوولا؟. هێشتا وه‌لاَمی ئه‌م پرسیاره‌ زۆر هه‌سته‌وه‌رو بایه‌خداره‌ دیارنییه‌، ئه‌وه‌ی دیاره‌ پێشوازیی وخۆشحاڵیی توركیایه‌ له‌هه‌نارده‌ی نه‌وتی ناوچه‌كانی ژێر ده‌سه‌لاَتی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستانه‌ له‌رێی ولاَته‌كه‌یه‌وه‌، پێشهات وسیناریۆ چاوه‌ڕوانكراوه‌كانی داهاتوو به‌رسڤی ئه‌و پرسینه‌ ده‌ده‌نه‌و ئاخۆ نه‌وت چ كاریگه‌رییه‌كی ده‌بێت له‌سه‌ر ره‌وشی سیاسیی وپه‌یوه‌ندیی سیاسیی باشووری كوردستان وده‌وڵه‌تی توركیا؟.

كاریگه‌ریی هه‌نارده‌ی نه‌وت له‌سه‌ر ئاستی كوردستان

سه‌رۆكی پارله‌مانی كوردستان "عه‌دنان موفتی" له‌رێوره‌سمی كردنه‌وه‌ی یه‌كه‌مین قفڵی هه‌نارده‌ی نه‌وتی كوردستان رایگه‌یاند "ئه‌مڕۆش كه‌ به‌رهه‌می نه‌وتیی كوردستان به‌شێوه‌یه‌كی ره‌سمیی ده‌خرێته‌ بۆرییه‌كانی نێوده‌وڵه‌تی نه‌وتی عێراق بۆ ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌و فرۆشتنی، هه‌نگاوێكی گرنگه‌و داهاتی عێراق زیاد ده‌كات و بێگومان له‌به‌رژه‌وه‌ندیی گه‌لانی عێراقدایه‌". له‌باری واقیعییه‌وه‌ نه‌وتی كوردستان له‌مه‌وپاش سالاَنه‌ زۆرتر له‌بڕی 20 ملیار دۆلار ده‌خاته‌ سه‌ر بودجه‌ی عێراق كه‌ئه‌مه‌ش نیوه‌ی ئه‌و بودجه‌یه‌یه‌ عێراق له‌ساڵێكدا له‌رێی بازرگانیی نه‌وته‌وه‌ پاشه‌كه‌وتی ده‌كات.
ئه‌گه‌ر ئه‌م بڕه‌ زیاده‌یه‌ هه‌ر هیچ پشكی كورد تێدا نه‌بێت، ئه‌وه‌ لانیكه‌م له‌و بڕه‌ نزیكه‌ی سێ "3" ملیار دۆلار به‌ر كوردستان ده‌كه‌وێت ئه‌ویش له‌رێگه‌ی پرنسیپی 17% بۆ كوردستان له‌بودجه‌و داهاتی گشتیی عێراقیی. كه‌وابوو گومان هه‌ڵناگرێت زیادكردنی ئه‌و چه‌ند ملیارده‌ بۆ سه‌ر بودجه‌ی باشووری كوردستان له‌دوا شیكردنه‌وه‌دا ده‌بێته‌ فاكته‌ری سه‌ره‌كیی بوژاندنه‌وه‌و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی زیاتری ولاَته‌كه‌. ئه‌گه‌رچی له‌هه‌رێم هیچ كه‌س هاشا له‌بوونی گه‌نده‌ڵیی وبه‌فیڕۆدان ناكات، ئه‌گه‌رچی هه‌موو پڕۆژه‌كانی له‌بواره‌ جیاجیاكانی خزمه‌تگوزاریی ئه‌نجامده‌درێن به‌پێی سیستمێكی رێكوپێك وپاكژانه‌ كۆتاییان پێناهێنرێت، ئه‌گه‌رچی له‌كوردستان ژماره‌یه‌كی زۆر كارمه‌ندی بن دیوارو بێكارو بێ ئه‌زموون بوونیان هه‌یه‌و به‌شێكی به‌رچاوی داهاتی كوردستان له‌بری له‌بواری به‌رهه‌مهێناندا وه‌گه‌ڕبخرێت ده‌درێت به‌مووچه‌ی ژماره‌یه‌ك خه‌ڵكی به‌كاربه‌رو بێ به‌رهه‌م، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا نكۆڵیی ناكرێت ره‌وشی ئابووری وداهاتی تاكه‌كه‌س له‌شاره‌كانی كوردستان زۆر باشتره‌ به‌به‌راوورد به‌شاره‌كانی ناوه‌ڕاست وباشووری عێراق، له‌هه‌مان كاتدا رێژه‌ی هه‌ژاریی له‌ناوچه‌ كوردنشینه‌كاندا له‌چاو رێژه‌ی هه‌ژاریی له‌ناوچه‌ عه‌ره‌بنشینه‌كانی عێراق هه‌رگیز قابیلی به‌راوورد نییه‌.
راپۆرتێكی ئابووری وه‌زاره‌تی پلاندانانی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ئاشكرای ده‌كات تێكڕای ناوه‌ندی داهاتی تاك له‌هه‌رێمی كوردستان به‌رزتره‌ به‌به‌راوورد به‌ به‌غدادو شاره‌كانی عێراق، له‌هه‌رێم داتای ناوه‌ندی تاك 190,900 دیناره‌ له‌مانگێكدا، به‌لاَم ئه‌م رێژه‌یه‌ له‌به‌غداد 125,900 و له‌سه‌رجه‌می عێراق 125,100 دیناره‌.
سه‌رباری ئه‌و جیاوازییه‌ له‌رێژه‌ی داهاتی تاكه‌كه‌سدا، هێشتا به‌و مانایه‌ نییه‌ له‌كوردستان خه‌ڵك نییه‌ له‌ژێر هێڵی هه‌ژارییه‌وه‌ ژیان بگوزه‌رێنن، به‌لاَم قسه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م پرۆسه‌ی ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی نه‌وتی كوردستان و ئه‌و جوولاَنه‌یه‌وه‌ له‌ئابووری تێكڕای عێراقیدا كه‌م تا زۆر كارتێكردنی هه‌یه‌ بۆ سه‌ر گه‌شه‌كردنی ژیانی ئابووری وته‌نانه‌ت بازرگانیی وسیاسیش له‌هه‌رێمی كوردستاندا، لێ ده‌ستی گه‌نده‌ڵیی وبه‌فیڕۆدان زۆر له‌وه‌ درێژتره‌ بتوانرێت ئه‌م بڕه‌ داهاته‌ی لێ بپارێزرێت، به‌لاَم دواجار به‌رێژه‌و ئه‌ندازه‌ی جیاواز سوودی لێده‌بینرێت له‌زیاتر پێشخستنی ره‌وشی ئابووری وخستنه‌گه‌ڕی له‌بواری خزمه‌تگوزارییدا، كه‌ئێمه‌ خوازیارین له‌بواری بازرگانیی و وه‌به‌رهێناندا سوودی پتری لێ ببینرێت.
نابێت به‌یه‌كجار ئه‌و داهاته‌ بلاَوبكرێته‌وه‌و كه‌س نه‌زانێت بۆ كوێ ده‌ڕوات، به‌ڵكو پێویسته‌ كارێك بكرێت ئه‌و داهاته‌ زۆرتربێت وسه‌رمایه‌گوزاریی پێوه‌ بكرێت له‌رێگه‌ی هاندان وخستنه‌گه‌ڕی وه‌به‌رهێنانی ناوخۆیی وراكێشانی كۆمپانیاو ناوه‌نده‌ بازرگانی و وه‌به‌رهێنه‌ ده‌ره‌كییه‌كانه‌وه‌ تا له‌كوردستان سه‌رمایه‌گوزاریی بكه‌ن ودۆخێكی نوێ له‌به‌ستێنی كۆمه‌ڵی كوردستان بخوڵقێنن.
پێشكه‌وتنی زۆرتری ئابووری كوردستان بۆخۆی پێشكه‌وتنی سیاسییش ده‌گرێته‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر كوردستان هه‌ر ئێستا ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ بێت وئابوورییه‌كی فاشیل وله‌رزۆكی هه‌بێت به‌هیچ جۆرێك نه‌ خواستی خه‌ڵكه‌و نه‌حكومه‌تێكی له‌و بابه‌ته‌ ده‌توانێ به‌رگه‌ی كێبڕكێ وململانێی سیاسیی ورووبه‌ڕوبوونه‌وه‌ی نه‌یاره‌كانی بگرێت، راستتر وایه‌ بڵێین ده‌وڵه‌تێكی ئابووری داته‌پیو وهه‌ژار هه‌ر نه‌بێت باشتره‌، له‌م رووه‌وه‌ هه‌نارده‌ی نه‌وت له‌یه‌كێك له‌ره‌هه‌نده‌كانیدا دۆخی سیاسیی به‌ره‌وپێشه‌وه‌ ده‌بات وده‌سكه‌وتی زۆرتری بۆ به‌دیهێنێت. ئه‌م فاكته‌ش وه‌نه‌بێت ته‌نیا تێبینی من بێت وه‌ك تاكه‌كه‌س، به‌ڵكو زۆرێك له‌پسپۆران وشاره‌زایان و كوردناسان كۆكن له‌سه‌ر ئه‌م بۆچوونه‌.
بۆ وێنه‌ "فارووق باڵكج" سه‌رۆكی ده‌سته‌ی رۆژنامه‌نووسی دیاربه‌كر له‌توركیا هه‌مان روانگه‌ی هه‌یه‌و ده‌ڵێت "نه‌وت هێزێكی سیاسیی به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت ویه‌كه‌مجاره‌ به‌ناوی كورده‌كانه‌وه‌ ده‌رده‌چێت ومن ئه‌وه‌ وه‌ك خاڵێكی سه‌ره‌تا ده‌بینم، سه‌ركه‌وتنی سیاسیی ئه‌گه‌ر سه‌ركه‌وتنی ئابووری له‌گه‌ڵیدا تاجی له‌سه‌ر نه‌نرێت ئه‌وا گۆڕانكارییه‌كی راست وجێ متمانه‌ نابێت وئازاری زۆری لێده‌كه‌وێته‌وه‌".

كاریگه‌ریی هه‌نارده‌ی نه‌وت له‌سه‌ر ئاستی عێراق

له‌ساڵی 1958 به‌ملاوه‌، عێراق به‌هه‌موو شێوه‌یه‌ك سه‌قامگیریی له‌ده‌ستداوه‌و به‌رده‌وام حكومه‌ته‌كانی عێراق، سه‌رقاڵی جه‌نگ وشه‌ڕی ناوخۆیی وده‌ره‌كیی بوون، له‌گه‌ڵ هاتنه‌ سه‌ركاری به‌عسییه‌كان له‌ته‌مووزی 1968، زۆر له‌جاران كاریگه‌رترو هه‌راشانه‌تر جه‌نگ بووه‌ چاره‌نووسی عێراقییه‌كان، به‌و هۆیه‌وه‌ پشكی زۆری بودجه‌ی عێراق بۆ جه‌نگ وبه‌ڕێوه‌بردنی ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌كان به‌فیڕۆ ده‌بران، جه‌نگ نه‌ك ته‌نیا بودجه‌و داهاتی زۆر وزه‌به‌ندی عێراقی هه‌ڵلووشی، به‌ڵكو ولاَته‌كه‌ی كرده‌ یه‌كێك له‌قه‌رزارترین ده‌وڵه‌ته‌كانی جیهان، ئه‌مه‌ش له‌دوا ئاكامدا بووه‌ فاكته‌ری داته‌پینی ژێرخانی ئابووری وهه‌لاَوسان وهه‌ژاربوونی عێراق، دواتریش گه‌مارۆی ئابووری سه‌ر عێراق كه‌ سیانزه‌ ساڵی خایاند "1990-2003" یه‌كێك تر بوو له‌و هۆكارانه‌ی هێنده‌ی تر عێراقی رووه‌و هه‌ژاریی ونه‌دارییه‌كی خنكێنه‌ر برد.
به‌هه‌مه‌حاڵ كۆمه‌ڵێك فاكته‌ر به‌گشتیی وبه‌یه‌كه‌وه‌ كاریان له‌دۆخی ئابووری وداهاتی تاكه‌كه‌سی عێراقیی كرد تا ئه‌و مه‌رزه‌ی ئێستا هه‌ژاریی دیارده‌یه‌كی ترسناكه‌ له‌عێراقداو به‌گوێره‌ی راپۆرتی رێكخراوه‌ جیهانییه‌كان عێراق یه‌كێكه‌ له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی به‌ئه‌ندازه‌یه‌كی ترسناك هه‌ژاریی تێدا هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت به‌گوێره‌ی تازه‌ترین داتای رێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان رێژه‌ی هه‌ژاریی له‌عێراق له‌هه‌ریه‌ك له‌ولاَته‌كانی وه‌ك یه‌مه‌ن ونێجیریاو سودان زیاتره‌، به‌وه‌ی رێژه‌ی هه‌ژاریی هه‌نووكه‌ له‌عێراقدا لانیكه‌م 39% كه‌چی ئه‌م رێژه‌یه‌ له‌و سێ ولاَته‌ نه‌گه‌یشتۆته‌ 35%، له‌كاتێكدا هیچكام له‌و ولاَتانه‌ نه‌وت وسه‌رواتی سروشتیی و هاوكاریی ده‌وڵه‌تانی جیهانیان نییه‌ كه‌ عێراق هه‌موو ئه‌مانه‌ی هه‌بووه‌و هه‌یه‌، هه‌روا به‌پێی راپۆرتی "ئه‌وروپان زیوس" ده‌رباره‌ی رادده‌ی هه‌ژاریی له‌عێراق له‌ساڵی 2009دا، رێژه‌ی هه‌ژاریی له‌عێراقدا روو له‌به‌رزبوونه‌وه‌ بووه‌و وا پێشبینی ده‌كرێت ئه‌م رێژه‌یه‌ رووه‌و به‌رزبوونه‌وه‌ی زیاتر بڕوات، بۆیه‌ پێویسته‌ پڕۆژه‌ی دابه‌شكردنی خوارده‌مه‌نی له‌ولاَتی عێراقدا به‌شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تیی گۆڕانكاریی به‌سه‌ردا بێت.
هه‌ندێك رێكخراو وداموده‌زگای عێراقی وبیانیی ونێوده‌وڵه‌تیی فاكته‌ری هه‌ژاریی له‌عێراقی دوای سه‌ددامدا ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ نه‌بوونی سیاسه‌تێكی حه‌كیمانه‌ی ئابووری وجه‌نگی تیرۆریستان وهه‌بوونی گه‌نده‌ڵییه‌كی بێ ئه‌ندازه‌و سه‌رسوڕهێنه‌ر له‌وه‌زاره‌ت وداموده‌زگاكانی میرییدا، به‌گوێره‌ی لێكدانه‌وه‌ی رێكخراوگه‌لێكی پابه‌ند به‌پرسی هه‌ژاریی وبودجه‌ی چه‌ند ساڵی دوای پرۆسه‌ی رووخانی به‌عس، داهاتی عێراق به‌هۆی فرۆشتنی نه‌وته‌وه‌ هێنده‌ به‌رزبۆته‌وه‌ كه‌به‌ده‌ر له‌پڕۆژه‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان، ئه‌و داهاته‌ به‌شی ئه‌وه‌ی ده‌كرد هه‌ر تاكێكی عێراقی چه‌ند سه‌د دۆلارێك وه‌ربگرێت له‌مانگێكدا، ئیدی ئه‌مه‌ كه‌ نه‌كراوه‌ هۆیه‌كی ئاشكرایه‌ چییه‌!.
یه‌كێكی تریش له‌فاكته‌ره‌كان جۆرێكه‌ له‌تالاَنكردنی نه‌وت له‌رێی هه‌رزانفرۆشییه‌وه‌ به‌ولاَته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا، بۆ وێنه‌ "ستیڤان كلیمونز" سه‌رۆكی دامه‌زراوه‌ی ئه‌مه‌ریكیی نوێ پێیوایه‌ "خراپترین هه‌ڵوێست ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆمپانیا ئه‌مه‌ریكیی وبیانییه‌كان نه‌وتی عێراق به‌هه‌رزانترین نرخ ببه‌ن وهاوولاَتیانیش له‌هه‌ژارییه‌كی كوشنده‌دا بژین".
له‌گه‌ڵ بوونی ئه‌م فاكتانه‌دا ناتوانین بیشارینه‌وه‌ ئه‌دای ناشی ونالێپرسراوانه‌ی حكومه‌تی عێراقی به‌شێكی زۆری كێشه‌كه‌ی پێكهێناوه‌، چوون ئه‌گه‌ر هه‌ر باسی داهاتی نه‌وت بكه‌ین له‌حه‌وت مانگی یه‌كه‌می ساڵی 2008 له‌43 ملیار تێپه‌ڕیوه‌، ئایا حكومه‌تێك كه‌ ژماره‌ی هاوولاَتیانی نه‌گه‌یشتبێته‌ 30 ملیۆن وئه‌و بودجه‌ هائیل وخه‌یاڵییه‌ی هه‌بێت، ده‌بێت له‌ غه‌یری گه‌نده‌ڵیی چ پاساوێكی تر هه‌بێت بۆ ئه‌و گوزره‌انه‌ خراپه‌ی تاكی عێراقیی تێدایه‌؟. "ئه‌گه‌ر ئه‌و 43 ملیار دۆلاره‌، رێژه‌ی 75% بدرێته‌ حكومه‌ت، ئه‌وا بڕی شه‌ش ملیار دۆلار ده‌بێته‌ به‌شی هاوولاَتی به‌پێی دابه‌شكردنی ئالاسكا. به‌گریمانه‌ی ئه‌وه‌ی دانیشتوانی عێراق ئێستا به‌30 ملیۆن كه‌س مه‌زنده‌ ده‌كرێت وئه‌و سی ملیۆنه‌ 6 ملیاری به‌سه‌ردا دابه‌شبكه‌یت، ئه‌وا هه‌ر تاكێكی عێراقی مانگانه‌ بڕی 200 دۆلاری ئه‌مه‌ریكیی به‌رده‌كه‌وێت"
ئه‌وه‌ی تا چه‌ند ئه‌و بیست ملیار دۆلاره‌ی له‌داهاتی فرۆشی نه‌وتی كوردستانه‌وه‌ ده‌چێته‌ سه‌ر بودجه‌ی عێراق ده‌بێته‌ فاكته‌ری به‌رزبوونه‌وه‌ی داهاتی تاكه‌كه‌س وچاكبوونه‌وه‌ی ئاستی بژێویی هاوولاَتیانی عێراق، په‌یوه‌سته‌ به‌سیاسه‌تی حكومه‌تی داهاتووی عێراقه‌وه‌، چوونكه‌ بینیمان سیاسه‌تی كابینه‌ی مالیكی له‌هه‌موو روویه‌كه‌وه‌ شكستخواردوو بووه‌ به‌تایبه‌ت له‌به‌رزكردنه‌وه‌ی ده‌خلی هاوولاَتیان، بۆیه‌ باوه‌ڕ ناكرێت به‌م چه‌ند مانگه‌ كه‌مه‌ی ماوێتی له‌ده‌سه‌لاَتدا بتوانێت كارێك له‌دۆخی ئابووری عێراقدا بكات موعجیزه‌ بخوڵقێنێت، له‌به‌رئه‌مه‌ حكومه‌تی داهاتووی عێراق كه‌ له‌سه‌ره‌تای ساڵی نوێوه‌ ده‌ستبه‌كار ده‌بێت ئه‌ركی چاككردنی باری دارایی وبژێویی خه‌ڵكی ده‌كه‌وێته‌ سه‌رشان.
ئه‌گه‌ر گریمانه‌ی ئه‌وه‌ دابنێین دیسان مالیكی ده‌بێته‌وه‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی ولاَت چاوه‌ڕاونیی هیچ ئاڵوگۆڕێكی شایانی باس ناكه‌ین، چوون ئه‌ویش هه‌موو قورسایی كاری سیاسیی خۆی به‌ستۆته‌وه‌ به‌لاوازكردنی كوردو به‌هێزكردنه‌وه‌ی سوپاو دامه‌زراندنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تێكی سه‌نتراڵ وتۆتالیتاریی، ئه‌م كاره‌ش نه‌ك باشه‌یه‌كی بۆ هاوولاَتیان نییه‌ به‌ڵكو به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان له‌سه‌ر حیسابی وپارووه‌ نانی هه‌ژاران وچینه‌كانی خواره‌وه‌ی كۆمه‌ڵ ده‌خرێته‌ بواری پراكتیزه‌وه‌. زۆر به‌كورتیی نه‌وتی كوردستان لانیكه‌م نیوه‌ی بودجه‌ی ئێستای عێراقه‌و بۆ سالاَنی داهاتوو داهاتی عێراق به‌رزده‌كاته‌وه‌، به‌لاَم بۆئه‌وه‌ی ئه‌م به‌رزبوونه‌وه‌یه‌ له‌داهاتدا ببێته‌ به‌رزبوونه‌وه‌ له‌ره‌وشی ئابووری وداهاتی تاكه‌ كه‌سدا پێویستمان به‌سیاسه‌تێكی ئابووری رۆشن وپته‌و هه‌یه‌، وه‌ك چۆن رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵیی وبه‌فیڕۆدان ده‌بێت له‌ئه‌وله‌ویه‌تی كاری ده‌وڵه‌تی ناوه‌نددا بن.

كۆتایی نه‌وت و سه‌ره‌تای ناهه‌موارییه‌كی ئابووری

ولاَتانی رۆژئاوا، ئه‌وانه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو پێویستیان به‌وزه‌و سووته‌مه‌نی هه‌یه‌ به‌گشتی ونه‌وت به‌تایبه‌تی، به‌دوای ئه‌ڵته‌رناتیڤی نه‌وتدا ده‌گه‌ڕێن تاوه‌كو ئه‌و هه‌موو بڕه‌ زۆره‌ی داهاتی خۆیان له‌كڕینی نه‌وتی ولاَتانی رۆژهه‌لاَتی وعه‌ره‌بیی به‌فیڕۆ نه‌ده‌ن. دوای ئه‌و قه‌یرانه‌ گه‌وره‌یه‌ی به‌م دواییانه‌ رووی له‌ولاَتانی رۆژئاوایی و سه‌رمایه‌داریی كردووه‌ ره‌نگه‌ هه‌نگاوه‌كانی دۆزینه‌وه‌ی جێگره‌وه‌ بۆ نه‌وت خێراتر بن، به‌و هیوایه‌ی ئه‌م هه‌نگاوه‌ كۆمه‌كی جیددی بكات به‌ئابووری وژێرخانی هه‌ركام له‌و ده‌وڵه‌تانه‌.
هه‌ندێك له‌ولاَتانی كه‌نداو، ئه‌وانه‌ی به‌شی زۆری بودجه‌یان پابه‌ندی فرۆشتنی نه‌وته‌، كه‌وتوونه‌ته‌ خۆیان تاوه‌كوو ئه‌و داهاته‌ی زۆره‌ی له‌رێی فرۆشی نه‌وته‌وه‌ به‌چنگیان ده‌كه‌وێت بۆ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنان وگه‌شه‌پێدانی پیشه‌سازیی وكه‌رتی تایبه‌ت به‌كاریبهێنن تا له‌و ساته‌وه‌خته‌ی نه‌وت به‌های خۆی له‌ده‌ستده‌دات ئابوورییان رووی له‌شكست وقه‌یران نه‌بێت. له‌عێراق هه‌تاوه‌كو ئێستا هیچ هه‌نگاوێك به‌و ئاقاره‌دا نه‌نراوه‌ به‌ڵكو نه‌وت بووه‌ته‌ هۆكاری ته‌مبه‌ڵكردنی تاكی عێراقی وگۆڕینی ئه‌و تاكه‌ له‌به‌رهه‌مهێنه‌وه‌ بۆ به‌كاربه‌ر ومشه‌خۆر كه‌ هیچ كۆمه‌كێك ناكات به‌پێشخستنی ره‌وشی ئابووری وگه‌شه‌پێدانی زیاتری كۆمه‌ڵگه‌.
"د.ئامینه‌ عادل عه‌بدولمه‌هدی" پسپۆرێكی ناسراوی عێراقییه‌ وخاوه‌نی بڕوانامه‌ی دكتۆرایه‌ له‌ئابووری له‌زانكۆی سۆربۆن به‌ره‌شبینییه‌وه‌ ده‌ڕوانێته‌ ره‌وشی ئابووری و پاشه‌ڕۆژی به‌رهه‌مهێنان وگه‌شه‌سه‌ندنی ئابووری عێراق وده‌ڵێت "ئه‌گه‌ر نرخی نه‌وت به‌رده‌وام بێت له‌دابه‌زین وجێگیرنه‌بوون، ئه‌وه‌ پێویسته‌ ئابووری عێراق پشت به‌نه‌وت نه‌به‌ستێت وده‌بێت بیر له‌گۆڕان بكرێته‌وه‌ له‌كه‌رتی گشتییدا كه‌ تائێستا هیچ شتێكی وا نه‌كراوه‌". ئه‌مڕۆ بێت یان سبه‌ی نه‌وت كۆتایی دێت، كۆتایی به‌و مانایه‌ نا ئیدی سه‌رچاوه‌ نه‌وتییه‌كان وشك ده‌كه‌ن به‌ڵكو به‌و مانایه‌ی چیدی نه‌وت پێویستییه‌كی پله‌ یه‌كی پیشه‌سازیی نییه‌، به‌ڵكو زۆرێك له‌به‌كاربه‌رانی نه‌وت یان ئه‌ڵته‌رناتیڤه‌كه‌ی ده‌دۆزنه‌وه‌ وكه‌متر پێویستیان پێی ده‌بێت، یان هه‌ر ده‌گه‌نه‌ قۆناغی میتا یان پۆست پیشه‌سازیی وته‌كنۆلۆژیا.
ته‌نانه‌ت ئه‌مه‌ریكا ده‌یه‌وێت چی كارگه‌و فابریكه‌و دامه‌زراوه‌ی پیشه‌سازیی وته‌كنۆلۆژی خۆی هه‌یه‌ بنێرێته‌ ده‌ره‌وه‌ی ولاَته‌كه‌ی وبیگوازێته‌وه‌ بۆ ولاَتانی نامی، چون ئه‌م رێگه‌یه‌ یه‌كێكه‌ له‌رێگاكانی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌و قه‌یرانه‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كانه‌ی به‌رده‌وام رووی له‌سیستمی سه‌رمایه‌داریی هاوچه‌رخه‌، ئه‌مه‌ریكا ئه‌مڕۆ گه‌یشتۆته‌ قۆناغی بازرگانیی وفرۆشتنی عه‌قڵی زانستیی، به‌و مانایه‌ی زانایان وتوێژه‌رانی ئه‌مه‌ریكیی بیرۆكه‌و روانگه‌ی نوێ به‌رهه‌م ده‌هێنن وده‌یفرۆشنه‌وه‌ به‌كۆمه‌ڵگه‌كان به‌ده‌وڵه‌تانی تر تا له‌بواری پراكتیكدا تاقیبكه‌نه‌وه‌.
خولاسه‌ی وته‌ له‌وه‌دا چڕ ده‌كه‌ینه‌وه‌: بێگومان وبێگومان نه‌وت كۆتایی دێت وقۆتاغی نه‌وت دره‌نگ بێت یان زوو ئاوا ده‌بێت، به‌لاَم ئه‌گه‌ر ولاَتانی فرۆشیاری په‌ترۆڵ خۆیان بۆ ئه‌و قۆناغه‌ نوێیه‌ ئاماده‌ نه‌كه‌ن ودۆخی ئابووری خۆیان نه‌گۆڕن وگرنگیی نه‌ده‌ن به‌كه‌رتی تایبه‌تی وگه‌شه‌پێدانی پیشه‌سازیی وكه‌رتی تایبه‌ت ئه‌وه‌ بێگومان نه‌هامه‌تییه‌كی گه‌وره‌ وخنكێنه‌ر چاوڕوانییان ده‌كات، نه‌هامه‌تی و قه‌یرانێك كه‌ ره‌نگبێ سه‌رله‌به‌ری ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌ له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌. عێراق تائێستا هیچ ئاماده‌كاریی وشه‌قاوێكی بۆ قۆناغی پۆست نه‌وت نه‌كردووه‌ ونه‌ناوه‌، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر وه‌زعه‌كه‌ هه‌روا بڕواته‌ پێشه‌وه‌ ئه‌و هه‌ژارییه‌ی ئه‌مڕۆ له‌م ولاَته‌دا هه‌یه‌ چه‌ند قات ده‌بێته‌وه‌و چاره‌نووسی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ش ده‌خاته‌ گێژاوێكی نادیارو تاریكه‌وه‌.

وته‌ی كۆتایی

شاره‌زای ناسراو "تیمۆسی ویلیامز" پێیوایه‌: سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی هێشتا چاره‌نووسی كه‌ركووك نادیاره‌و كێشه‌كه‌ نه‌كه‌وتووه‌ به‌لایه‌كدا، به‌لاَم هه‌ر له‌ئێستاوه‌ كۆمپانیاكانی نه‌وت له‌پێشبڕكێدان بۆ مۆركردنی گرێبه‌ستی نه‌وتیی. یوست هیلته‌رمان، شاره‌زا له‌گروپی قه‌یرانی نێوده‌وڵه‌تی، ده‌ڵێت "به‌ئه‌نجامدانی ئه‌م گرێبه‌سته‌ نه‌وتییانه‌، نوری مالیكی سه‌رۆكی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیرانی عێراق، به‌شێوه‌یه‌كی توندو به‌هێز ئه‌و راستییه‌ بۆ كورده‌كان دووپات ده‌كاته‌وه‌ ته‌نیا حكومه‌تی عێراق سه‌روه‌ریی هه‌یه‌ به‌سه‌ر ئه‌و ناوچه‌ نه‌وتییانه‌دا كه‌ كێشه‌یان له‌سه‌ره‌و له‌ده‌ستووردا یه‌كلانه‌كراونه‌ته‌وه‌".
ئه‌گه‌رچی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان به‌فه‌رمیی وله‌ژێر سه‌رپه‌رشتیی حكومه‌تی مه‌ركه‌زیی رێی پێدراوه‌ نه‌وتی هه‌ر سێ شاری "دهۆك – هه‌ولێر – سلێمانی" ره‌وانه‌ی ده‌ره‌وه‌ی ولاَت بكات، به‌لاَم هێشتا چاره‌نووسی گه‌وره‌ترین شاری نه‌وتیی كوردستان وعێراق وته‌نانه‌ت ناوچه‌كه‌ نادیاره‌و پێناچێت به‌مزووانه‌ش بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ر جوگرافیای ره‌سه‌نی خۆی، ئه‌گه‌ر له‌لایه‌كه‌وه‌ كورد نه‌وت ده‌ربهێنێت وبینێرێته‌ ده‌ره‌وه‌، ئه‌وا له‌لاكه‌ی تره‌وه‌ به‌پیترین كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانی له‌شاری كه‌ركووك لێ زه‌وت بكرێت، به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌دات هه‌ر كاتێك حكومه‌تی عه‌ره‌بیی عێراق په‌نجه‌ره‌یه‌ك به‌رووی كورددا بكاته‌وه‌، گومانی تێدا نییه‌ له‌هه‌مان كاتدا ده‌یان ده‌رگای گه‌وره‌ گه‌وره‌ی له‌سه‌ر داخستووه‌، ئه‌م راستییه‌ش به‌سه‌ بۆئه‌وه‌ی حوكم بده‌ین له‌سه‌ر حكومه‌تی عێراق كه‌نایه‌وێت به‌هیچ شێوه‌یه‌ك كورد به‌شێوه‌ی راسته‌وخۆ ببێته‌ خاوه‌نی نه‌وت وله‌ژێر سایه‌ی خۆیدا مامه‌ڵه‌ی پێوه‌بكات وبۆند له‌گه‌ڵ كۆمپانیا جیهانییه‌كانی په‌ترۆڵ ببه‌ستێت.
تێبینی:ئه‌م وتاره‌ به‌پێنج به‌ش له‌ژماره‌كانی "651 تا 655" رۆژنامه‌ی "كوردستان راپۆ

sttivan shamzini

نووسینی:ستیڤان شه‌مزینانی

 

Share