Red Purple Black
Kurdistanigawre@gmail.com
به‌پێی دۆکیۆمێنته‌ ‌نێوده‌وڵه‌تییه‌کانیش که‌رکوک قووڵایی خاکی کوردستانه‌

کاروان عهلی

به‌پێی دۆکیۆمێنته‌ ‌نێوده‌وڵه‌تییه‌کانیش که‌رکوک قووڵایی خاکی کوردستانه‌
هه‌رچه‌نده‌ ناسنامه‌ی که‌رکوک یه‌کلایی بۆته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع و له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و هه‌ڵبژاردنانه‌ی تائێستا له‌ شاره‌که‌ کراون که‌ ده‌ریخستووه‌ دوای ئه‌و هه‌موو سیاسه‌ت و شاڵاوی راگواستن و ته‌عریبه‌ی دژی ئه‌و ناوچه‌یه‌ کراوه‌، هێشتا زۆرینه‌ی دانیشتووانی نه‌ک به‌ ته‌نها ده‌وروبه‌ره‌که‌ی، به‌ڵکو خودی ناو شاره‌که‌ش زۆرینه‌یان کوردن و سیاسه‌تی پاکتاوی نه‌ژادی رژێمه‌کانی عیراق، هێشتا نه‌یتوانیوه‌ موڵکیه‌تی ئه‌و شاره‌ بگۆڕێت بۆ به‌شێک له‌ عیراقی عه‌ره‌بی، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ‌ئه‌وه‌شدا هێشتا هه‌ندێ خه‌ڵک و لایه‌نی شۆڤینی نکۆڵی له‌و راستییه‌ی کوردستانی بوونی ئه‌و شاره‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌ی نه‌وت ده‌که‌ن وه‌ک چۆن نکۆڵی له‌ هه‌موو مافێکی دیکه‌ی کورد ده‌که‌ن و ئیتر زرینگانه‌وه‌ی ده‌نگی قه‌وانی له‌مجۆره‌ له‌ گوێچکه‌ماندا بۆته‌ دیارده‌یه‌کی ئاسایی.
سه‌رچاوه‌و دۆکیومێنته‌ زانستی و ئه‌کادیمییه‌کانی نێو کتێبخانه‌و فه‌رهه‌نگخانه‌کانی زانکۆکانی بریتانیا، نووسه‌ره‌کانی ئینگلیزو ئه‌مریکایی و فه‌ڕه‌نسایی و روسی و هه‌روه‌ها ئه‌و به‌ ڕه‌چه‌ڵه‌ک کوردانه‌ی که‌ ده‌مێکه‌ دانیشتووی ئه‌و وڵاتانه‌ن و هه‌موو ئه‌و تایبه‌ته‌مه‌ندانه‌ی له‌سه‌ر رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست نووسیویانه‌، ده‌توانم بڵێم زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆریان کوردستانی بوونی ناسنامه‌ی شاری که‌رکوک له‌ کۆن و ئێستاشدا ده‌سه‌لمێنن و باسی هه‌موو ئه‌و شاڵاوانه‌ی راگواستنی کوردو نیشته‌جێکردنی عه‌ره‌ب و تورک له‌ ناوچه‌ کوردییه‌کان ده‌که‌ن له‌سه‌ر ئاستی کوردستانی گه‌وره‌دا (deportation and replacement)، هه‌مووشیان له‌ باسی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی عیراق و مانداتی (ئینتیداب) به‌ریتانیاو دابه‌شکردنی میراتی ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی له‌ دوای جه‌نگی جیهانیی یه‌که‌م، رێککه‌وتننامه‌ی سیڤه‌ر (ئابی 1920) که‌ به‌ڵێنی مافی چاره‌ی خۆنووسینی به‌ کوردستانی عیراق (ویلایه‌تی موسڵ) دابوو، کۆنفراسی قاهیره‌ (ئاداری 1921) که‌ تێیدا عه‌ره‌بێتیی ده‌وڵه‌تی عیراق یه‌کلایی کرایه‌وه‌و هه‌روه‌ها رێککه‌وتنی لۆزانیش ته‌مموزی (1923) که‌ ویلایه‌تی موسڵی به‌سه‌ر عیراقدا ساغکرده‌وه‌، ورده‌کارییه‌کانیان هه‌ر هیچ نه‌بێت که‌مێک له‌و غه‌دره‌ باسده‌که‌ن له‌ کورد کراوه‌ که‌ چۆن چاره‌نووسی میلله‌تێکی گه‌وره‌ په‌رته‌وازه‌ ده‌که‌ن و ده‌یده‌نه‌ ده‌ست نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌ی ناوچه‌که‌.
جگه‌ له‌وه‌ هه‌رچی نه‌خشه‌ی که‌ تایبه‌ت به‌ ناوچه‌که‌ کێشراوه‌ بۆ روونکردنه‌وه‌ی نه‌خشه‌ی کوردستان و شوێنی نیشته‌جێبوونی کوردان، که‌رکوک وه‌ک چه‌قی ناوچه‌ی کوردان و له‌ قووڵایی خاکی کوردستاندا دانراوه‌.
کورد که‌ چواره‌م نه‌ته‌وه‌ی گه‌وره‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌و له‌ دوای هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی یه‌کێتیی سۆڤیه‌تیشه‌وه‌ گه‌وره‌ترین نه‌ته‌وه‌ی بێ ده‌وڵه‌ته‌ له‌ جیهاندا، له‌ لایه‌ن هه‌موو ئه‌و نووسه‌رانه‌وه‌ به‌ چاوێکی رێزو سۆز به‌ڵام بێلایه‌نانه‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر کراوه‌و به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌کی ژێرده‌سته‌و چه‌وساوه‌و بێکه‌س له‌قه‌ڵه‌مده‌درێت که‌ جگه‌ له‌ چیاکانی خۆمان (کوردستان) که‌ به‌ درێژایی مێژووی کۆن و نوێ دۆست و پشت و په‌ناگه‌و هۆکاری مانه‌وه‌مان و پاراستنی ناسنامه‌مان بووه‌، هاوڕێیه‌ک یان دۆستێکی ترمان نه‌بووه‌ له‌ کاتێکدا نه‌ته‌وه‌کانی دیکه‌ی ناوچه‌که‌ بۆ دژایه‌تیکردنمان هاوڕاو کۆکبوون و هاریکاریییه‌کیان کردووه‌ بۆ لێدانی کورد، بۆ نموونه‌ شۆڕشه‌که‌ی شێخ عوبه‌یدوڵڵای نه‌هری (1880) که‌ شۆڕشێکی گه‌وره‌و فراوان بوو، به‌ فرتوفێڵی عوسمانییه‌کان و شای ئێران شکستیهێنا، شۆڕشی شێخ مه‌حمودی به‌رزنجی له‌ 1919 و مه‌مله‌که‌ته‌که‌ی کوردستان له‌ ساڵانی 1920 و دواتر، ئه‌گه‌ر ئینگلیزو عه‌ره‌ب نه‌بوونایه‌، چاره‌نووسێکی گه‌شتری ده‌بوو، شۆڕشه‌که‌ی ئارارات (ئاگری داخ) له‌ (1927-1931) له‌لایه‌ن ژه‌نه‌ڕاڵ ‌ئیسحان نوری پاشاو هه‌ڤاڵه‌کانی، به‌هه‌مانشێوه‌ ئه‌گه‌ر به‌ ته‌کتیکی ئینگلیزو رێککه‌وتنی عوسمانییه‌کان و شای ئێران نه‌بووایه‌ ئه‌وا به‌و ده‌رده‌ نه‌ده‌گه‌یشت و زیاتر درێژه‌ی ده‌کێشاو شکستی نه‌ده‌هێنا، یان شۆڕشی شێخ سه‌عیدی پیران له‌ ساڵی (1925) ئه‌گه‌ر فه‌ڕه‌نسییه‌کان که‌ له‌ سوریا جێگیر بووبوون هاوکاریی لۆجیستیی عوسمانییه‌کانیان نه‌کردایه‌ ئه‌وا به‌هه‌مانشێوه‌ ره‌نگه‌ له‌ ماوه‌ی که‌متر له‌ دوو ساڵدا شکستی نه‌هێنابایه‌، شۆڕشی سمکۆی شکاک له‌به‌ر هه‌مان ئه‌و هۆکارانه‌ هه‌مان چاره‌نووسی هه‌بوو، دواتریش شۆڕشه‌کانی بازران و مسته‌فا بارزانی به‌هه‌مانشێوه‌ سوپای عیراق و ئینگلیز به‌ هه‌ماهه‌نگی یه‌کتر به‌ تۆپ و ته‌یاره‌ هه‌وڵی دامرکانه‌وه‌یان دا، ئنجا کۆماری کوردستان له‌ مهاباد (1946) که‌ هه‌ر له‌ بێکه‌سی و بێدۆستی و پشتلێکردنی روسیا سه‌رنه‌که‌وت، ئنجا شۆڕشی ئه‌یلول که‌ به‌ ڕێککه‌وتنی حکومه‌تی عیراق و شای ئێران دووچاری نسکۆ بوو، ئیتر هه‌موو ئه‌مانه‌ یان به‌شێکیان له‌لایه‌ن ئه‌و نووسه‌رانه‌وه‌ باسکراون و هۆکاری سه‌رنه‌گرتنیان به‌ پشتبه‌ستن به‌و دۆکیومێنتانه‌ی له‌ ئه‌رشیف و فه‌رهه‌نگخانه‌کانی به‌ریتانیا یان فه‌ڕه‌نساو هه‌ندێ وڵاتی دیکه‌دا هه‌ڵگیراون، خراونه‌ته‌ڕوو.
کورد، ئه‌گه‌ر به‌ قسه‌ی خۆشمان نه‌بێت، ئه‌وا به‌ به‌ڵگه‌و قسه‌ی ئه‌و نووسه‌رانه‌، خاوه‌نی زۆرترین سه‌رکرده‌ی ئازاو بوێری گیانفیداو خۆنه‌ویسته‌ که‌ مایه‌ی ئه‌وه‌یه‌ هه‌میشه‌ شانازییان پێوه‌ بکه‌ین و ره‌نج و دڵسۆزییان و هه‌وڵه‌کانیان بۆ گه‌یاندنی میللـه‌ته‌که‌یان به‌ مافه‌کانیان و دروستکردنی ده‌وڵه‌ت له‌و بێکه‌سی وبێدۆستیه‌دا، جێگه‌ی رێزو شانازیمان بێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌مه‌ گرنگتره‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌موو ئه‌و رووداوه‌ مێژووییانه‌ ببنه‌ ده‌رس و عیبره‌ت بۆمان و بۆ خه‌باتی ئێستاو ئاینده‌مان سوودی لێوه‌رگرین.
مه‌سه‌له‌ی ئه‌و شۆڕشانه‌و سه‌رکرده‌کانیان، ره‌نگه‌ له‌ بابه‌تێکی تردا جێبکرێته‌وه‌و باسبکرێن، ئه‌وه‌ی له‌م بابه‌ته‌دا ئه‌سڵی مه‌سه‌له‌که‌یه‌، مه‌سه‌له‌ی ناسنامه‌ی کوردستانی بوونی که‌رکوکه‌ له‌و کتێب و دۆکیومێنتانه‌ی لێکۆلێنه‌وه‌یان کردووه‌ له‌سه‌ر کێشه‌کانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست یان کوردستان و عیراق و تورکیاو ئێران و سوریا.
لێره‌دا من باسی ئه‌و سه‌رچاوانه‌ ناکه‌م که‌ له‌لایه‌ن ئه‌کادیمیاو نووسه‌رانی کورده‌وه‌ له‌سه‌ر مێژووی کوردو کوردستانه‌وه‌ نووسراون و به‌ زمانی ئینگلیزی یان فه‌ڕه‌نسی یان روسی که‌ له‌ کتێبخانه‌کانی به‌ریتانیادا ده‌ستده‌که‌ون چونکه‌ هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وان که‌سانی ئه‌کادیمی و ناسراون به‌ڵام له‌به‌ر کوردێتیان ره‌نگه‌ خوێندنه‌وه‌ی جیا بۆ به‌رهه‌مه‌کانیان بکرێت و وه‌ک به‌شێک له‌ کێشه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی کورد له‌قه‌ڵه‌مبدرێن، به‌ڵکو ته‌نها به‌شێکی که‌م له‌و کتێبانه‌ ده‌خه‌مه‌ڕوو که‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵکی بیانی چ ئه‌وروپی یان ئه‌مریکییه‌وه‌ نووسراون و به‌رچاوم که‌وتوون.
یه‌کێک له‌و کتێبانه‌ی که‌ له‌ کتێبخانه‌کانی هه‌ردوو زانکۆی برادفۆردو لیدز به‌رچاوم که‌وتوون و چاوێکم پێدا خشاندوون، کتێبی (به‌ره‌و کوردستان: سنووری ژێر ئاگرباران) (1) ی شێری له‌یزه‌ر (2) ژنه‌ نووسه‌ری به‌ریتانیه‌. ئه‌م نووسه‌ره‌ که‌ به‌قه‌د هه‌رزه‌کارێکی عاشقی کورد وێنه‌ی له‌ وێبسایته‌کاندا ده‌ستناکه‌وێت، دوابه‌دوای به‌کارهێنانی چه‌کی کیمیایی له‌لایه‌ن رژێمی سه‌دام حوسێن و شاڵاوه‌کانی ئه‌نفال له‌ ساڵی 1988 و له‌گه‌ڵ ‌بیستنی ئاواره‌بوونی ده‌یان هه‌زار کورد بۆ تورکیا، گه‌شتێکی به‌نێو خاکی باکوورو باشووری کوردستاندا کردووه‌و سه‌ردانی کامپه‌کانی ئاواره‌ی کوردی کردووه‌ له‌ باکوری کوردستان و له‌ نزیکه‌وه‌ تێکه‌ڵی کورد بووه‌.
له‌و کتێبه‌یدا که‌ ئه‌گه‌ر به‌ هه‌ڵه‌دا نه‌چووبم بۆ سه‌ر زمانی کوردیش وه‌رگێڕدراوه‌، نووسه‌ره‌که‌ له‌زۆر لایه‌نه‌وه‌ باسی کوردی کردووه‌: له‌ڕووی که‌لتوره‌وه‌، کۆمه‌ڵایه‌تی، ژیانی ژنان، چه‌وسانه‌وه‌، راگواستن و به‌عه‌ره‌ب کردن و تورک کردنی خاکی کوردان و خه‌باتی نه‌پساوه‌و هونه‌رو هتد.
ئه‌و نووسه‌ره‌ ئه‌و قسه‌یه‌ی کوردی پشتڕاستکردۆته‌وه‌ که‌ ده‌ڵێت: کورد هیچ دۆستێکی نییه‌و بێکه‌سه‌. بۆ ئه‌وه‌ش چه‌ند نموونه‌یه‌ک دێنێته‌وه‌ که‌ له‌ کاتی جینۆسایده‌کانی کورد دا سه‌ره‌ڕای بانگه‌شه‌و بانگه‌وازه‌کانی سه‌رکرده‌و پارت و رێکخراوه‌کانی کورد، که‌ چی له‌ به‌ربه‌رژه‌وه‌ندییه‌کان نه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان و نه‌ ئه‌وروپاو ئه‌مریکاو هیچ وڵاتێکی تر داکۆکیان له‌ کورد نه‌کردو هه‌وڵیان نه‌دا سنوورێک بۆ جینۆسایدو قه‌تڵوعامی کوردان دابنێن (لا:84).
خاتوو له‌یزه‌ر به‌ تێروته‌سه‌لی باس له‌ پڕۆسه‌کانی راگواستنی کورد ده‌کات و ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات که‌ له‌ ساڵی 1970 رژێمی به‌عس ده‌ستی کرد به‌ ده‌رکردنی کورده‌ فه‌یلییه‌کان بۆ سه‌ر سنووری ئێران- عیراق و له‌ ساڵی 1975-یشدا راگواستنی کورد بوو به‌ به‌شێک له‌ سیاسه‌تی عیراق و به‌ بیانووی دروستکردنی پشتێنه‌ی ئه‌منی له‌سه‌ر سنوور له‌گه‌ڵ ‌ئێران و تورکیا، نزیکه‌ی 1500 گوندیشی ته‌خت کردو سه‌دان هه‌زار له‌ خه‌ڵکه‌که‌ی راپێچی باشووری عیراق کرد (لا:104). ئنجا چه‌ند په‌ره‌گرافێک دوای ئه‌وه‌و وه‌ک ده‌رئه‌نجامێکی ئه‌و سیاسه‌تی راگواستنه‌ی رژێمی به‌غدا، باسی که‌رکوک ده‌کات و ده‌ڵی:» ته‌نانه‌ت که‌رکوکیش چیتر به‌ ڕه‌سمی ناوچه‌یه‌کی کوردان نه‌ماوه‌ به‌هۆی یه‌ده‌گی نه‌وته‌وه‌. ره‌تکردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانیش بۆ ئه‌وه‌ی که‌رکوک بخرێته‌ چوارچێوه‌ی هه‌رێمی ئۆتۆنۆمی، یه‌کێک له‌ هۆکاره‌ سه‌ره‌کیه‌کانی یاخیبوونی به‌رفراوانی کورد بوو له‌ ساڵی 1984-ه‌وه‌»(لا: 104).
ده‌یڤد ماکداو واڵ ‌نووسه‌ری کتێبی (کورد: میللـه‌تێکی نکوڵیکراو) (3)، له‌ چه‌ند شوێنێکدا باسی که‌رکوک ده‌کات و له‌ هه‌ندێ شوێن خۆی دان به‌وه‌دا ده‌نێت که‌رکوک شارێکی کوردستانه‌و له‌ هه‌ندێ شوێنیش ده‌ڵی که‌رکوک که‌ کورد به‌ شارێکی کوردیی داده‌نێت. بۆ نموونه‌ ماکداو واڵ‌ (4) له‌ باسی راپه‌ڕینی کوردستاندا، که‌ ورده‌کاریی راپه‌ڕینه‌که‌و خێرایی به‌رپابوونی راپه‌ڕینه‌که‌ باسده‌کات، دان به‌وه‌دا ده‌نێت که‌ که‌رکوک به‌شێکی کوردستانه‌و ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات که‌ دوای ئه‌وه‌ی راپه‌ڕینی جه‌ماوه‌ری له‌ 4ی ئادار (راستیه‌که‌ی 5ی ئادار) له‌ رانیه‌وه‌ ده‌ستیپێکرد، له‌ ماوه‌یه‌کی که‌مدا هه‌موو کوردستانی گرته‌وه‌ به‌ که‌رکوکیشه‌وه‌. ئه‌مه‌ش ده‌قی په‌ره‌گرافه‌که‌یه‌: له‌ 4ی مارسدا، راپه‌ڕینێکی جه‌ماوه‌ریی هه‌ره‌مه‌کی له‌ شارۆچکه‌ی رانیه‌ وه‌ک ئاگرێکی گه‌وره‌ به‌نێو کوردستاندا ته‌شه‌نه‌ی سه‌ندو..... ئنجا ده‌ڵێ: تا 19ی مارس، سه‌رتاپای کوردستان به‌ که‌رکوکیشه‌وه‌، که‌وته‌ ده‌ست یاخیبووانی کورده‌وه‌. له‌ په‌ره‌گرافی دواتریشدا ده‌ڵێ: له‌ ماوه‌ی 48 سه‌عاتدا، که‌رکوک جارێکی تر که‌وته‌وه‌ ده‌ست حکومه‌تی عیراق. (لا:117). کاتێکیش که‌ دێته‌سه‌ر باسی دانوستاندنی ساڵی 1991 له‌ نێوان به‌ره‌ی کوردستانی له‌گه‌ڵ ‌رژێمی سه‌دام، باسی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی شکستهێنانی ئه‌و دانوستاندنانه‌ ره‌تکردنه‌وه‌ی داواکاریی کورد بوو که‌ له‌ ناوچه‌ی ئۆتۆنۆمیدا، که‌رکوک له‌بری هه‌ولێر بکرێت به‌ پایته‌ختی ناوچه‌ی ئۆتۆنۆمیی کوردستان: به‌غدا داواکاریی کوردی ره‌تکرده‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌رکوک شوێنی هه‌ولێر بگرێته‌وه‌ وه‌ک پایته‌خت و هه‌رێمی ئۆتۆنۆمییه‌که‌ش له‌ شه‌نگاله‌وه‌ (خۆرئاوای موسڵ‌)ه‌وه‌ بێت تا ده‌گاته‌ مه‌نده‌لی له‌ خوارووی خانه‌قین..هتد. (لا:119).b 500 385 16777215 00   images stories shvan5 363 karkuk 1
هه‌روه‌ها له‌ باسی سه‌رچاوه‌ سروشتی و کانزاکانی کوردستاندا، ماکداو واڵ ‌باسی نه‌وت ده‌کات که‌ گرنگترین سه‌رچاوه‌ی سروشتییه‌و ده‌ڵێ: کانزای سه‌ره‌کیی له‌ کوردستاندا نه‌وته‌که‌ به‌بڕێکی بازرگانی دۆزراوه‌ته‌وه‌ له‌ که‌رکوک و خانه‌قین (عیراق)، باتمان و سیلڤان (تورکیا)و هه‌روه‌ها رومه‌یله‌ له‌ سوریا. (لا:9).
به‌ڵام له‌گه‌ڵ ‌ئه‌وه‌شدا، له‌لاپه‌ڕه‌ 108 و 109ی کتێبه‌که‌یدا، له‌ باسکردنی راگواستنی کورد له‌ که‌رکوک ده‌ڵی: له‌ که‌رکوک، که‌ کورد به‌ شارێکی کوردیی داده‌نێت، حکومه‌ت هه‌زاران هاووڵاتیی مه‌ده‌نیی کوردو تورکمانی لێ راگواستووه‌و نزیکه‌ی 10000 ماڵه‌ عه‌ره‌ب له‌ جێگه‌یاندا دانراوه‌.
گێرارد چالیاند (5)، نووسه‌ری ئه‌رمه‌نیی فه‌ڕه‌نسایی که‌ چه‌ند کتێبێکی له‌ باره‌ی کورده‌وه‌ هه‌بوو وه‌ریشگێڕدراونه‌ته‌ سه‌ر زمانی ئینگلیزی، له‌و کتێبه‌یدا که‌ له‌ژێر ناونیشانی: گه‌لێکی بێ وڵات: کوردو کوردستان (6) ئاماده‌ی کردووه‌، باسی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ رێککه‌وتنامه‌ی جه‌زائیری ساڵی 1975 کۆتایی به‌ خه‌باتی کورد هێنا که‌ به‌ سه‌رکردایه‌تی موسته‌فا بارزانی بوو و ئنجا ده‌ڵێ: ماوه‌یه‌کی کورت دوای ئه‌وه‌، بۆ ماوه‌ی زیاتر له‌ ساڵێک، حکومه‌تی عیراق ده‌ستیکرد به‌ جێبه‌جێکردنی سیاسه‌تی به‌عه‌ره‌بکردنی شوێنه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان به‌ نه‌وت و ناوچه‌ کوردییه‌ هاوتخوبه‌کان وه‌ک که‌رکوک، خانه‌قین و شه‌نگال. سه‌دان هه‌زار له‌ کورد، به‌ مه‌زه‌نده‌یه‌کی کۆنسێر ڤه‌یتیڤه‌وه‌ (مه‌به‌ستی به‌ لانی که‌مه‌وه‌)، راگوێزران به‌ره‌و باشوور یاخود به‌ره‌و «هه‌ریمی ئۆتۆنۆمیی» بچوککراو که‌ حکومه‌تی به‌غدا بۆ کوردی دانابوو. شارو شارۆچکه‌و گونده‌کانی هه‌ندێک به‌شی کوردستان ناویان گۆڕاو که‌رکوک کرا به‌ ئه‌لته‌ئمیم (لا:14).
هه‌مان نووسه‌ر، گیرارد چالیاند ،له‌ کتێبێکی تریدا له‌ باره‌ی کورده‌وه‌ به‌ ناونیشانی (تراژیدیای کورد) (7)، چه‌ند خشته‌یه‌کی کوردستانی گه‌وره‌و باشووری کوردستانی داناوه‌ که‌ له‌ هه‌موویاندا که‌رکوک وه‌ک به‌شێکی کوردستان ده‌رده‌که‌وێت.
یه‌کێک له‌ به‌ناوبانگترین ئه‌و کتێبانه‌ی که‌ له‌ ساڵی 1992 له‌ باره‌ی کورده‌وه‌ نووسراوه‌ کتێبی: (هیچ دۆستێک نییه‌ جگه‌ له‌ چیاکان: مێژووه‌ تراژیدیاکه‌ی کورد)ه‌ (8) که‌ له‌لایه‌ن هه‌ردوو نووسه‌ره‌وه‌ جۆنبۆڵۆک و هارڤیمۆ ریسه‌وه‌ نووسراون. ئه‌م دوو نووسه‌ره‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ یه‌کی کتێبه‌که‌یاندا که‌رکوک به‌ شاره‌ سه‌ره‌کییه‌که‌ی کوردستانی باشوور وه‌سفده‌که‌ن که‌ له‌ راپه‌ڕینی 1991 دا دوای حه‌وت ده‌یه‌ له‌ خه‌باتی نه‌پچڕاوه‌ی کورد دژی به‌غداد، بۆ ماوه‌ی زیاتر له‌ هه‌فته‌یه‌ک ئازادکرا به‌ڵام دواتر که‌وته‌وه‌ ژێر ده‌ستی هێزه‌کانی حکومه‌ت.
ئه‌م کتێبه‌ که‌ یه‌کێکه‌ له‌ کتێبه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌کانی له‌سه‌ر کورد نووسراوه‌و جگه‌ له‌ ره‌چه‌ڵه‌ک و ناسنامه‌ی کورد، ورده‌کاریی ته‌واوی شۆڕش و راپه‌ڕینه‌کانی کوردستانی عیراق و کاره‌سات و زوڵم و زۆردارییه‌ سیاسی و سه‌ربازییه‌کان ده‌خاته‌ڕوو که‌ به‌سه‌ر کورد دا هاتوون هه‌ر له‌ پیلانه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کانه‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گاته‌ کاره‌ساته‌کانی ئه‌نفال و کیمیابارانکردنی ناوچه‌کانی کوردستان و راگواستنی هاووڵاتیان له‌ شوێنه‌ جیاجیاکان، باسی ته‌عریب کردنی که‌رکوک ده‌کات وه‌ک به‌شێک له‌ سیاسه‌ته‌کانی حکومه‌تی عیراق بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیای ئه‌و شاره‌ کوردستانیه‌و ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات که‌ له‌ راپه‌ڕینه‌که‌دا حکومه‌تی عیراق ده‌ستی به‌ بۆردومانکردنی ئه‌و شاره‌ کرد به‌رله‌وه‌ی شارو شارۆچکه‌ کوردییه‌کانی دیکه‌ کۆنتڕۆڵ بکاته‌وه‌، ده‌شڵێ: ئه‌گه‌ر عیراقییه‌کان بتوانن که‌رکوک بگرنه‌وه‌ که‌ به‌ به‌شێک له‌ عیراقی داده‌نێن و به‌ وریایی و وردییه‌وه‌ ته‌عریبیان کردوه‌ له‌ رێگه‌ی هێنانی عه‌ره‌ب له‌ باشووره‌وه‌، ئه‌وا چی ناکه‌ن بۆ سه‌ندنه‌وه‌ی سه‌رجه‌م شارو شارۆچکه‌کانی کوردستان؟ (لا: 28).
هه‌روه‌ها له‌زۆر شوێنی تردا کتێبه‌که‌ باسی که‌رکوک ده‌کات که‌ هه‌میشه‌ ته‌وه‌ری سه‌ره‌کی دانوستاندنه‌کانی نێوان سه‌رکردایه‌تی کوردو رژێمه‌کانی عیراق بووه‌و هه‌روه‌ک چۆن هۆکاری سه‌رنه‌که‌وتنی ئه‌و دانوستاندنانه‌ بووه‌ چونکه‌ هیچکام له‌ رژێمه‌کانی عیراق ئاماده‌ نه‌بوون ئه‌و شاره‌ بخه‌نه‌ چوارچێوه‌ی هه‌رێمی ئۆتۆنۆمی کوردستان.
له‌گه‌ڵ ‌ئه‌وانه‌دا، جوانترین لاپه‌ڕه‌ی ئه‌و کتێبه‌ بریتیه‌ له‌و نه‌خشه‌ گه‌وره‌یه‌ی کوردستانی گه‌وره‌ که‌ له‌ پێشه‌وه‌ دانراوه‌و تێیدا که‌رکوک له‌ قووڵایی خاکی کوردستاندایه‌.
هه‌رچی کتێب هه‌ریه‌که‌ له‌سه‌ر کوردستان نووسراوه‌ له‌لایه‌ن کوردناسان چ له‌ ئه‌وروپا یان ئه‌مریکا، باسی هه‌موویان به‌شێکی ئه‌و راگواستنانه‌ ده‌که‌ن که‌ دژی کورد له‌ که‌رکوک په‌یڕه‌و کراوه‌ له‌لایه‌ن حکومه‌ته‌کانی عیراقه‌وه‌. جه‌یمس سیمه‌نت نووسه‌رێکی به‌ناوبانگی جیهانییه‌و خاوه‌نی چه‌ندین کتێبه‌ له‌سه‌ر مێژووی ئه‌فریقییه‌کانی ئه‌مریکا، جه‌زائیر، فه‌ڵه‌ستین و ئیسرائیل، پاکستان، عه‌ره‌بستانی سعودی و چه‌ندین نه‌ته‌وه‌ی تر، له‌ باره‌ی کوردیشه‌وه‌ کتێبی: (کورد: ده‌وڵه‌ت و که‌مینه‌ له‌ تورکیا، عیراق و ئێران) (9) ی نووسیوه‌و زۆر لایه‌نی شۆڕش و راپه‌ڕینه‌کان و زوڵمه‌کانی به‌سه‌ر کورد دا هاتوون، خستوویه‌تیه‌ڕوو.
له‌ باره‌ی ته‌عریب کردنی که‌رکوکه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات که‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای هاتنه‌ سه‌ر حوکمی به‌عس له‌ ساڵی 1963 به‌ شێوه‌یه‌کی سیستماتیکی که‌وتنه‌ ده‌رکردنی کورد له‌و شاره‌و نیشته‌جێکردنی عه‌ره‌ب له‌ شوێنیان. ئه‌و نووسه‌ره‌ له‌و کتێبه‌یدا ده‌ڵێ حزبی به‌عس له‌ ساڵی 1968-ه‌وه‌ زۆر به‌ چڕتری کاری کرد بۆ ده‌رکردنی کورد له‌و شاره‌. (لا:59). هه‌روه‌ها نه‌خشه‌یه‌کی داناوه‌ که‌ ناوچه‌ی کوردستانی تێدا روونکراوه‌ته‌وه‌و که‌رکوک له‌ قووڵایی خاکی کوردستاندایه‌. (لا:2).
کتێب و سه‌رچاوه‌ی ئه‌کادیمی و زانستی له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا یه‌کجار زۆرن له‌ باره‌ی کێشه‌ی کورده‌وه‌ که‌ تێیدا ناسنامه‌ی کوردستانێتی که‌رکوک یه‌کلایی کراوه‌ته‌وه‌و باسی ئه‌و هه‌موو شاڵاوانه‌ی ته‌عریب کردنی شاره‌که‌ش کراوه‌، له‌هه‌ر یه‌کێک له‌ کتێبخانه‌کانی به‌ریتانیا ده‌یان کتێبی زانستی له‌ باره‌ی کورده‌وه‌ هه‌ن، به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌ی من پسپۆری مێژوو نیم و به‌هۆی سه‌رقاڵیمه‌وه‌ به‌ خوێندنم له‌ بواری میدیادا، ره‌نگه‌ نه‌توانم وه‌ک پێویست هه‌ق بده‌م به‌و سه‌رچاوانه‌و ئه‌وه‌ی من لێره‌دا کردوومن، وه‌ک به‌رپرسیارێتیه‌کی ویژدانی نه‌ته‌وه‌یی رۆژنامه‌نووسیه‌ به‌رامبه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌که‌م و ئه‌گه‌ر وه‌ک پێویستیش نه‌بێت، به‌ڵام ره‌نگه‌ سه‌ره‌تایه‌ک یان هه‌نگاوێکی دیکه‌ بێت بۆ ده‌ستکردن به‌ هه‌ڵمه‌تێکی ئاماده‌کردنی بابه‌تی زانستی له‌نێو کتێبخانه‌و فه‌رهه‌نگخانه‌کانی بریتانیاو ئه‌وروپاو ئه‌مریکا که‌ ئێستا ژماره‌یه‌کی به‌رچاوی کوردو خوێندکاری کوردیان لێیه‌ تا به‌رچاو روونییه‌کی ته‌واو بدات هه‌م به‌ کوردان و هه‌م به‌ ناحه‌زانمان که‌ چۆن مێژوو غه‌دری له‌ که‌رکوک و کوردستان کردووه‌و ئه‌و شاره‌ی تا ڕاده‌یه‌ک له‌ خاک و نیشتمانماندا بڕیوه‌.

په‌راوێزه‌کان:
1-Laizer،Sheri (1991) Into Kurdistan: Frontiers under fire،London: Zed books Ltd.
2- شێری له‌یزه‌ر، نووسه‌رو توێژه‌رێکی بواری فیلمه‌، چه‌ند به‌رهه‌مێکی هه‌یه‌و له‌ دامه‌رزراوه‌ی میوزیک کاریکردووه‌ بۆ هاندانی هونه‌رمه‌ندانی کورد.
3-McDowall،David (1992). The Kurds: a nation denied،Minority Rights Publication: London.b 500 385 16777215 00   images stories shvan5 362 karkuk2
4- ده‌یڤد ماکداو واڵ ‌له‌ چه‌ند شوێنێکی دنیادا ژیاوه‌و کاریکردووه‌ وه‌ک هۆنگ کۆنگ، هیندستان، عیراق، لوبنان و نه‌مساو خزمه‌تی کردووه‌ له‌ ریزی هێزه‌کانی شاهانه‌ی به‌ریتانی، نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان و ئه‌نجومه‌نی بریتانی (The British Council)، له‌ چه‌ند بوارێکدا تایبه‌تمه‌نده‌و کتێبی له‌باره‌وه‌ نووسیون، به‌ تایبه‌تی له‌سه‌ر کورد له‌ هه‌رچوار ده‌وڵه‌تی عیراق، ئێران، تورکیاو سوریا، هه‌روه‌ها له‌ باره‌ی فه‌ڵه‌ستینیه‌کان و لوبنانیشه‌وه‌ کتێبی هه‌ن. هاوسه‌ری نووسه‌ری به‌ناویبانگی ئینگلیزی (ئه‌لیزا بێسلایرد)ه‌ که‌ خاوه‌نی نزیکه‌ی 20 کتێبی منداڵانه‌و چه‌ندینی تریش له‌ بواری فێرکردنی زمانی ئینگلیزی.
5- پرۆفیسۆر گیرارد چالیاند، بیرمه‌ندێکی ئه‌رمه‌نیی فه‌ڕه‌نساییه‌و ساڵی 1934 له‌دایکبووه‌، پسپۆره‌ له‌ بواری توێژینه‌وه‌کانی تایبه‌ت به‌ کێشه‌و قه‌یرانه‌ چه‌کدارییه‌کان و جه‌نگی گه‌ریلایی و تیرۆریزم و په‌یوه‌ندییه‌ ستراتیژییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌کاندا، هه‌روه‌ک شاعیرو نووسه‌ریشه‌و خاوه‌نی زیاتر له‌ 40 کتێبه‌ که‌ چه‌ند دانه‌یه‌کیان له‌ باره‌ی کورده‌وه‌ نوسیونی. زۆر له‌ کتێبه‌کانی وه‌رگێردراونه‌ته‌ سه‌ر ئینگلیزی و زمانه‌کانی تر. له‌ زانکۆی هارڤاردو چه‌ند زانکۆیه‌کی دیکه‌ی ئه‌مریکایی و فه‌ڕه‌نسایی وانه‌ی وتۆته‌وه‌. راوێژکاریی سه‌نته‌ری پلاندان و شیکردنه‌وه‌ بووه‌ له‌ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی فه‌ڕه‌نسا.
6-Chailiand،Gerard (1980) People without a country: The Kurds and Kurdistan،London:Zed press
7-Chailiand،Gerard (1994). The Kurdish tragedy،London: Zed books Ltd
8-Bulloch،John and Morris،Harvey (1992) No friends but the mountains: the tragic history of the Kurds،London:Viking
9-Ciment،James (1996) The Kurds: state and minority in Turkey،Iraq and Iran،New York:Facts on File Inc.

کاروان عه‌ل

 

 

سەر جاوە pukmedia

 

 

 

Share