Red Purple Black
Kurdistanigawre@gmail.com
شۆڕشی شێخی شه‌مزینان و رۆڵی شه‌مزینییه‌كان له‌ خه‌باتی رزگاریخوازیی گه‌لی كورد

SHMZINANشۆڕشی شێخی شه‌مزینان و رۆڵی شه‌مزینییه‌كان له‌ خه‌باتی رزگاریخوازیی گه‌لی كورد

شۆڕشی شێخ عوبه‌یدوڵڵای شه‌مزینانى (نه‌هری)

ئاماده‌كرنی: ئارام حه‌مه‌ ئیسماعیل ئه‌حمه‌د

1- ژیان و كه‌سایه‌تی شێخ عوبه‌یدوڵڵای نه‌هری.

شێخ عوبه‌یدوڵڵا كوڕی سه‌ید ته‌های كوڕی شێخ ئه‌حمه‌دی شهابه‌دینه‌، له‌ ساڵی (1830ز) له‌ گوندی نه‌هری له‌دایكبووه‌، سه‌ید ته‌های باوكی توانی شێخنشینی له‌ نه‌هری دامه‌زرێنێت. پاشمردنی له‌(1865ز) كوڕه‌كه‌ی(شێخ عوبه‌یدوڵڵا) جێگه‌ی گرته‌وه‌، كاره‌كته‌رێكی به‌هێز و رابه‌ری ئایینی ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی بووه‌ (80).

شێخ عوبه‌یدوڵڵا سه‌روه‌ت و سامانێكی ئێجگار زۆر و ناو و ناوبانگێكی گه‌وره‌ی به‌ میرات بۆ به‌جێمابوو. خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتێكی ئایینی و دونیای به‌هێز بوو. له‌نێو كوردانی ئه‌و هه‌رێمه‌ پانوپۆڕه‌ی كه‌ له‌ ده‌ریای وانه‌وه‌ درێژده‌بێته‌وه‌ بۆ ناوچه‌كانی ورمێ‌ و خوێ‌ و مهاباد و ئه‌رده‌لان و چه‌ندین ده‌ڤه‌ریتری ئه‌و ناوچانه‌. نزیكه‌ی (200) گوندی ئه‌و ناوچایه‌ مولكی خۆی بووه‌، له‌ناو كوردا به‌ ئه‌میرێكی بچووك له‌قه‌ڵه‌مده‌درا(81).

له‌ڕووی كه‌سایه‌تییه‌وه‌ پیاویكی دادپه‌روه‌ر و ساده‌ و خۆشه‌ویستی هه‌ژارانیش بووه‌، چونكه‌ ده‌ستی یارمه‌تی به‌رده‌وامی بۆ هه‌ژاران درێژكردووه‌ و خزمه‌تی ره‌شوڕووتی گه‌له‌كه‌ی كردووه‌، بۆیه‌ نازناوی (باوك)یان پێبه‌خشیووه‌. به‌رده‌وام هه‌وڵیداوه‌ سوود له‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كان وه‌ربگرێت. دژی جه‌رده‌ی و تاڵانكردن بووه‌، به‌ توندی سزای تاوانبارانی داوه‌(82).

به‌شداری شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ شه‌ڕی (1877 – 1878ز) عوسمانی و روسی به‌ قازانجی عوسمانییه‌كان به‌شداریكرد. توانی له‌ بایه‌زید روسه‌كان تێكبشكێنێ‌ كه‌ ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌سایه‌تی شێخ عوبه‌یدڵڵا به‌ باشی ده‌ركه‌وێ‌(83). لۆرد كرزۆن له‌باره‌ی ده‌سه‌ڵات و خۆشه‌ویستی شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ناو كوردان ده‌نووسێ‌: (ناوبانگی و پیرۆزی و كارزانی شێخ له‌ هه‌موو شوینێك بڵاوبووه‌ته‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌ك كوردان به‌ چاوی رێبه‌ری نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ بۆی ده‌یانڕوانن(84). هه‌ندێكیدیكه‌: (به‌نفوزترین كه‌س له‌ خۆرهه‌لاتی كوردستاندا دایده‌نێن و كه‌سایه‌تی خۆی و ده‌سه‌ڵاتی له‌ناو كورداندا زۆر له‌ ده‌سه‌ڵاتی سوڵتانی عوسمانی پیروزتربووه‌(85)، یان ده‌ڵێت: ((ئه‌م شێخه‌ موریدی وای هه‌یه‌، بێ‌ سێ‌ و دوو فرمانه‌كانی جێبه‌جێده‌كه‌ن و ئه‌م موریدانه‌ش هه‌ر له‌ بایه‌زیده‌وه‌ تا موسڵ و سلێمانی و كه‌ركوك و دیاربه‌كری ده‌گرته‌وه‌ (86).

دكتۆر جه‌لیلی جه‌لیل وتویه‌تی: ((شێخ نه‌ك ته‌نها له‌ناو كورداندا، به‌ڵكو له‌ودیوی قه‌فقاسیشدا رێزیلێگیراوه‌ وله‌ كوردستانی ئێراندا وه‌كو سه‌ركرده‌یه‌كی پایه‌به‌رز ته‌ماشایكراوه‌))(87). له‌ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباریشدا زۆر به‌ باشی كاره‌كانی ئه‌نجامده‌دا، له‌ ناو كورداندا ببووه‌ ((مه‌مالیكێكی بچووك)) له‌ چه‌ندین نامه‌دا كه‌ بۆ شێخ نێردراون به‌و نازناوانه‌ ناوبراوه‌ كه‌ بۆ (شا – سوڵتان) به‌كارده‌هێنرێ‌(88).

2- هۆكاره‌كانی به‌رپابوونی شۆڕشه‌كه‌:

له‌ دوای رووخانی میرنیشنه‌كان كه‌شێكی ناهه‌موار كوردستانی گرته‌وه‌، به‌تایبه‌تی له‌ بواری ئابووری و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، شه‌ڕی به‌رده‌وامی نێوان عوسمانی و روسیا، ویرانكارییه‌كی گه‌وره‌ و گران له‌ هه‌رێمه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی عوسمانیدا به‌دوای خۆداهێنا، چ شه‌ڕه‌كه‌ خۆی و چ ئه‌و ماڵویرانییه‌ی كه‌ به‌سه‌ر عوسمانیدا هات كه‌ كوردان و ئایینه‌كانیتری وه‌كو یه‌كگرته‌وه‌ به‌زینیان له‌ شه‌ڕه‌كه‌ دیسان ژیله‌مۆی ژێر خۆڵه‌مێشی ئاره‌زووی سه‌ربه‌خۆی كورد گه‌شه‌یكرد(89).

شكستی ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌ جه‌نگدا دژی روسیا هه‌لومه‌رجێكی له‌باری بۆ كورده‌كان ره‌خساند دوای ئه‌م شكسته‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی، تازه‌ له‌ شه‌ڕی روس رزگاریببوو، به‌هۆی قاسه‌ به‌تاڵه‌كانییه‌وه‌ كه‌وته‌ سه‌پاندنی باجوسه‌رانه‌یه‌كی زۆر به‌سه‌ر دانیشتوانی ناوچه‌ كوردییه‌كاندا، به‌مه‌ش رقی كورده‌كانی زیاتر به‌رزكرده‌وه‌(90). هێرشی (شوجاع الدوله‌)ی سه‌رداری ورمێ‌ و خوێ‌ له‌ ساڵی (1879ز) كه‌ (50) مورید و شێخیان كوشت، له‌گه‌ڵ سوكایه‌تیكردن به‌ ئافره‌تان و ئه‌و زیانانه‌ی كه‌ به‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵایان گه‌یاند. سه‌ره‌ڕای به‌شداریكردنی شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ جه‌نگی نێوان عوسمانی و روسدا بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی شێخ عوبه‌یدوڵڵا هۆشیاری سیایی زیاتر بێت، چاكتر شاره‌زای دیوی ناوه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و گیروگرفته‌كانی بووبێت (91).

ئه‌و بارودۆخه‌ قورس وناهه‌مواره‌یه‌ كورده‌كانی هانده‌دا پشتگیری هه‌وڵوته‌قه‌ڵاكانی شێخ عوبه‌یدوڵڵا بكه‌ن بۆ لێدان و كزكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی مووچه‌خۆره‌كانی ده‌زگاكانی ده‌وڵه‌ت (عوسمانی)(92). یه‌كێكیتر له‌ هۆكاره‌كان له‌و قۆناغه‌دا هه‌ر دوو ئیمپراتوریه‌تی عوسمانی و ئێرانی له‌ قۆناغی هه‌ره‌سهێنان و داته‌پین بوو، ئاشوبی سه‌رتاسه‌ری هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی ته‌نیبوویه‌وه‌، لاوازی و بێده‌سه‌ڵاتی ئه‌م دوو ده‌وڵه‌ته‌ هه‌لێكی له‌باربوو بۆ راپه‌ڕین(93)، هه‌روه‌ها له‌به‌رئه‌وه‌ی بابی عالی نه‌یده‌توانی خه‌رجی و موچه‌ی كاربه‌ده‌ستان بدات ئه‌وانیش كه‌وتبوونه‌ دژی میلله‌ت له‌ ناوچه‌كانی ده‌رسیم

و ماردین و هه‌كاری و بادینان و ئه‌مه‌ش بۆ هۆی ئه‌وه‌ی دانیشتوانی ئه‌و ناوچانه‌ هه‌موویان پشتگیری له‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا بكه‌ن(94). هه‌ردوو كۆنگره‌ی (سان ستیڤانو و به‌رلین)* كه‌ چه‌ند به‌ندێكی تایبه‌ت بوو، به‌ ئه‌رمه‌نه‌كان، ئه‌مانه‌ بوونه‌ هۆی ئه‌وه‌ی شێخ عوبه‌یدوڵڵا بیر له‌ شۆڕشێكی گه‌وره‌ بكاته‌وه‌.

3- ئامانجی شۆڕشه‌كه‌:

به‌ بۆچوونی زۆربه‌ی مێژوونووسان ئامانجی سه‌ره‌كی له‌م شۆڕشه‌ پێكهێنانی (ده‌وڵه‌تێكی كوردی سه‌ربه‌خۆ) بوو، هه‌موو كورد بێگویدانه‌ جیاوازی خێزان و بنه‌ماڵه‌ و خێڵ و ناوچه‌ و زمان له‌سه‌ر بنچینه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی كۆبوونه‌وه‌(95). توندوتیژی و گه‌نده‌ڵی فه‌رمانبه‌رانی پیاوانی ده‌وڵه‌تی ئێرانی گه‌یشتبووه‌ راده‌یه‌ك كه‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا هه‌وڵه‌كانی بخاته‌گه‌ڕ بۆ ئارامكردنه‌وه‌ی ئه‌و بارودۆخه‌ و باشبوون و رزگاربوونی گه‌لی كورد له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی هه‌ردوو ده‌وڵه‌تدا و یه‌كگرتنیان به‌یه‌كجاری(96). ده‌رهێنانی كورده‌كان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی و قاجاریدا، له‌گه‌ڵ دروستبوونی قه‌واره‌یه‌كی سیاسی دانپێدانراودا له‌ رێگه‌ی یاسای ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كانی ئه‌وروپاوه‌(97).

باسیلی نیكیتین له‌باره‌ی ئامانجی شێخ عوبه‌یدوڵڵاوه‌ وتویه‌تی: ((ئامانجی ئه‌و شۆڕشه‌ كه‌ له‌ خاكی ئێراندا روویدا، بۆ به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان بوو، به‌شێوه‌یه‌ك په‌ره‌یسه‌ند ته‌ورێزیش كه‌وته‌ مه‌ترسییه‌وه‌)) (98).

4- شێخ عوبه‌یدوڵڵا ویه‌كخستنی هۆزه‌كانی كورد:

ئه‌و راپه‌ڕین و شۆڕشانه‌ی كه‌ له‌ مێژووی بزووتنه‌وه‌ی كوردیدا روویداوه‌ له‌لایه‌ن داگیركه‌رانه‌وه‌ به‌رده‌وام به‌ به‌رنامه‌ و پلان له‌ ناوبراون، ئه‌ویش به‌هاندانی میر و سه‌رۆكخێڵ و ناوچه‌یه‌ك دژی ئه‌ویتریان، به‌مه‌ش ئاژاوه‌ له‌نێوانیاندا دروستده‌بوو، هێرشیانده‌كرده‌ سه‌ر یه‌كتری و یه‌كتریان له‌ناوده‌برد،

________________________

بۆیه‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌مانه‌ به‌ئاگابوو، له‌مباره‌یه‌وه‌ هه‌وڵیدا رێگه‌ی نوێ‌ و هه‌نگاویتر پیاده‌بكات. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ پێش ده‌ستپێكردنی شۆڕشه‌كه‌ی له‌دوای چه‌ند مانگێك دوای بڕانه‌وه‌ی جه‌نگی روس و عوسمانی (1877 - 1878ز) بانگه‌وازێكی بۆ هه‌موو سه‌رۆكهۆز و خێڵه‌كانی و چینه‌كانیتری كۆمه‌ڵگا نارد. داوای لێكردن بۆ ئه‌وه‌ی خه‌باتیان یه‌كبخه‌ن و له‌یه‌كتر نزیكببنه‌وه‌ و یه‌كبگرن. به‌دوای ئه‌م بانگه‌وازه‌شدا ((نامه‌ و نوێنه‌ری نارده‌ لای سه‌رۆكه‌ كورده‌كان له‌هه‌ر چوار قورنه‌ی وڵات(99). ئه‌وه‌ بوو هۆزه‌كانی (مه‌نگوڕ – ته‌رگه‌وه‌ڕ – مه‌رگه‌وه‌ڕ – جاف – زه‌رزار – پیران – مامه‌ش – گه‌ورك – موكری – دیبۆكری- شكاك.. هتد) ئاماده‌ی خۆیان پێشاندا بۆ خزمه‌تی گه‌له‌كه‌یان و چاره‌نووسی دواڕۆژیان(100).

له‌ مانگی ته‌مووزی (1880ز) كۆنگره‌ی سه‌ركرده‌ كورده‌كان له‌ شه‌مزینان كرایه‌وه‌ كه‌ گه‌وره‌ترین كۆنگره‌ بوو له‌ مێژووی كوردا چه‌ند نوێنه‌رێك له‌ (سلێمانی – ئامێدی – هه‌ورامان – بۆتان _ چیاكانی ساسون – سیرت – موش – وان -كوردستانی ئێران) ئاماده‌بوون چه‌ند نوێنه‌رێكی له‌ ناوچه‌ دووره‌كانی سیواس و ئه‌ماسییه‌وه‌ به‌شداربوون(101).

له‌م كۆبوونه‌وه‌دا نزیكه‌ی (200) سه‌رۆكهۆزه‌كان وپیاوانی ئایینی وپایه‌ به‌رز به‌ڕێكه‌وتن بۆ لای شێخ عوبه‌یدوڵڵا، له‌ یه‌كه‌م كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌م پیاوماقوڵانه‌ باس له‌ پێویستی دروستكردنی میرنیشكی كوردیكراو و رایه‌نگه‌یاند رابه‌رایه‌تی و به‌ڕێوه‌بردنی كوردان به‌ مافی خۆیان ده‌زانن(102)، هه‌روه‌ها بڕیاری پێكه‌وه‌نانی ((كۆمه‌ڵه‌ی خێڵه‌ كورده‌كان))*درا، بڕیاری به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاڵای خه‌باتیان دژی هه‌ر دوو ده‌وڵه‌ت عوسمانی- قاجاری) هه‌ڵگرت(103).

دانیشتوانی ناوچه‌كانی شه‌مزینان دڵسۆزترین و پاكترین لایه‌نگرانی شێخ بوون و ئاماده‌بوون سه‌روماڵیان له‌وپێناوه‌دا به‌ختبكه‌ن. ته‌نها بانگه‌وازێك به‌سبوو بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موویان خۆیان بهاوێژنه‌ ناو كۆبوونه‌وه‌یه‌كی له‌وجۆره‌(104). له‌م كۆبه‌نه‌وه‌یه‌دا شێخ عوبه‌یدوڵڵا وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌كی لێهاتوو و خاوه‌ن ئه‌زموون و له‌میانه‌ی ئه‌و وتاره‌ی بۆ به‌شداربوانی خوێنده‌وه‌. دیارترین ره‌هه‌نده‌كانی نه‌ته‌وه‌یی رزگاریخوازیی ئه‌م شۆڕشه‌ی روونكرده‌وه‌

و په‌رده‌ی له‌سه‌ر هه‌موو ئه‌و نهێنی و كاره‌ شاراوانه‌ هه‌ڵدایه‌وه‌ كه‌ ئه‌م دوو ده‌وڵه‌ته‌ كوردیان پێهه‌ڵخه‌ڵه‌تاندووه‌(105). شێخ له‌ وتاره‌كه‌یدا ده‌ڵێت: ((له‌ 550 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی دامه‌زراوه‌ به‌ ناڕه‌زایی هاتنه‌سه‌ركار دوای (400 – 500) ساڵ ده‌بێ‌ عوسمانی له‌ رێگه‌ی ئیسلام لایانداوه‌ و رێگای خودانه‌ناسییان گرتووه‌ته‌وه‌، له‌وكاته‌وه‌ به‌ره‌و لاوازی و بیده‌سه‌ڵاتی ده‌چێت تادێت له‌ رووخان و هه‌رسهێنان نزیكده‌بێته‌وه‌. له‌ڕاستیدا ده‌وڵه‌تی عوسمانی تاكه‌ ده‌وڵه‌ت نییه‌ زولمَانلێبكات براكانمان له‌ ئێران له‌ژێر باری ئابووری و سیاسی ده‌سه‌ڵاتێك ده‌ژێت كه‌ هیچ مافی به‌ ئیسلامه‌وه‌ نییه‌. وه‌كو ده‌زانن له‌مكاته‌دا حكومه‌تی ئێران سه‌رقاڵی شه‌ڕی هۆزه‌ توركمانه‌كانه‌ به‌شێك له‌ هێزه‌كه‌ی حه‌به‌شه‌ی بۆ شه‌ڕی ئه‌وان ناردووه‌. لێره‌دا بۆ ئه‌وه‌ی به‌شێكی به‌پیت وده‌وڵه‌مه‌ندی كوردستان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئێراندایه‌ ئێمه‌ له‌ سه‌ره‌تادا دژی دوژمن بێ‌ هێز جووڵانه‌وه‌كه‌ به‌رپاده‌كه‌ین، له‌ئه‌نجامدا ده‌توانین براكانمان و وڵاته‌ هه‌ره‌ به‌پیت و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ رزگاربكه‌ین سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگمان چنگبكه‌وێ‌ و ده‌توانین له‌ شه‌ڕدا دژی دوژمنی دووه‌م و به‌هێز (عوسمانییه‌كان) به‌كاربهێنن له‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ پشتئه‌ستوربین.

ده‌بێ‌ راسپێراوی باوباپیرانمان ببین ئیتر نابێ‌ زۆڵم و زۆردار و دیلایه‌تی هه‌ڵبگرین پێویسته‌ خۆمان رزگاركه‌ین له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی داگیركه‌راندا، له‌پێناوی ئازادی نیشتمانه‌كه‌مان و ئایینی پیرۆزدا له‌ خوێنی خۆمان ببوورین(106). لێره‌دا هه‌موو به‌شداربوانی كۆنگره‌ی نوێنه‌رانی كورد به‌تێكڕای ده‌نگ ئاماده‌یی و هه‌ڵویستی خۆیان بۆ خه‌بات و گیانبازی له‌پێناوی رزگاری كورد و كوردستاندا نیشاندا(107). هه‌موو ئه‌م لایه‌نانه‌ی كه‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا باسیكرد بۆئه‌وه‌ بوو، زۆرترین لایه‌نگری جه‌ماوه‌ر له‌ ده‌وری خۆی كۆبكاته‌وه‌، به‌موتانه‌ی توانی سوود له‌ كارتی ئایین وه‌ربگرێت بۆ شۆڕشه‌كه‌ی.

5- هۆكاره‌كانی هه‌ڵبژاردنی ئێران بۆ شۆڕش:

كاتێ‌ موته‌سه‌ریفی باشقه‌ڵا نوێنه‌ری نارد بۆ كۆكردنه‌وه‌ی باج له‌ لادێكان شه‌ڕ له‌نێوان دانیشتوانی ناوچه‌ كوردییه‌كان و باجگره‌كان روویدا نزیكه‌ی (40) سه‌ربازی تورك كوژرا شێخ عوبه‌یدوڵڵا سه‌ره‌تا ویستی ناوچه‌ی عه‌مادییه‌ بگرێت و بیكاته‌ بنكه‌یه‌ك بۆ ئازادكردنی ته‌واوی كوردستان، به‌ڵام كاتێك والی موسڵ هێزێكی زۆری نارده‌ سه‌ر ناوچه‌كه‌، شێخ عه‌بدولقادری كوڕی به‌ (900) موریده‌وه‌ ره‌وانه‌ی عه‌مادییه‌ كرا شه‌ڕێكی گه‌وره‌ روویدا هێزێكی شێخ عه‌بدولقادر به‌ناچاری پاشه‌كشه‌یكرد، بۆ شێخ عوبه‌یدوڵڵا ده‌ركه‌وت عوسمانی هێشتا به‌هێزه‌.

بۆیه‌ پێویسته‌ هێرش بۆسه‌ر عوسمانی دوابخرێت(108). نه‌جاتی عه‌بدوڵڵا ده‌ڵێت: ((تائێستا هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌سه‌ر مێژووی شۆڕشی شێخ عوبه‌یدوڵڵایان نووسیووه‌ هیچ زانیارییه‌كی واباسناكه‌ن سه‌باره‌ت به‌ سه‌ره‌تای یه‌كه‌مین پێكادانی كورد و عوسمانی، كه‌چی به‌دوورودرێژی باسی هێرشكردنه‌ سه‌ر ئێران ده‌كه‌ن(109).

به‌رپابوونی شۆڕش له‌ سه‌ره‌تادا به‌ بڕیاری شێخ عوبه‌یدوڵڵا و سه‌ركرده‌كانیدیكه‌ی كورد له‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی بوو، به‌ڵام هه‌ڕه‌شه‌ و هه‌وڵه‌كانی دیبلوماته‌كانی به‌ریتانی بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی رای شێخ عوبه‌یدوڵڵا بگۆڕن له‌ هێرشكردنه‌ سه‌ر عوسمانییه‌وه‌ بۆ ئێران، چونكه‌ بریتانییه‌كان نه‌یانده‌ویست هاوپه‌یمانی خۆیان (عوسمانی) له‌به‌رامبه‌ر روسه‌كان بێده‌سه‌ڵات بێت. بۆیه‌ ده‌یانویست راپه‌ڕینی شێخ عوبه‌یدوڵڵا بۆ كوردستانی ئێران بڕوێنن(110). به‌مه‌ش له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی عوسمانی هاوڕابوون، له‌ئه‌نجامدا شێخ عوبه‌یدوڵڵا به‌پشتبه‌ستن به‌ به‌ڵێنه‌كانی به‌ریتانیا تێیدا بڕیاری ناردنی چه‌ك بۆ موریده‌كانی شێخ عوبه‌یدوڵڵا دابوو، بۆیه‌ هه‌موان له‌وه‌ دڵنیابوون كه‌ چیتر شێخ مه‌ترسی بۆسه‌ر بابی عالی دروستناكات (111).

هه‌لومه‌رجی ناوه‌وه‌ی ئێران تووشی ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ی زۆر بوو حكومه‌تی مه‌ركه‌زی كزولاواز بوو، به‌هۆی ئه‌وناكۆكییه‌ی نێوان ئێران و ده‌وڵه‌تی عوسمانی كه‌ په‌یوه‌ندیداربوو به‌ (شه‌ڕی روس و عوسمانی) (1877 – 1878ز) سه‌رقاڵبوونی ئێران له‌سه‌ر كێشه‌ی (گیران) له‌نێوان به‌ریتانیا وئه‌فغانستان په‌یدابوو، ئێرانی ناچاركرد به‌شێكی گه‌وره‌ی هێزه‌كانی به‌ره‌وناوچه‌كانی رۆژهه‌لات ره‌وانه‌بكات(112). به‌شێكی هێزه‌كانی ئێران كوردبوون به‌ هیوای ئه‌وه‌بوون ریزی دوژمن به‌جێبهێڵن و بچنه‌پاڵ له‌شكره‌كه‌ی شێخ عوبه‌یدوڵڵا، سه‌ره‌ڕای زوڵموزۆری باجوسه‌رانه‌ی زۆر و سزدانی ناڕه‌وا و ئابڕوبردن و سوكایه‌تی پێكردن، كوشتن ولێدانی كورده‌كان گه‌یشتبووه‌ راده‌ی ته‌قینه‌وه‌ (113).

ئێران له‌ توركیا ده‌وڵه‌مه‌ندتر بوو، ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌ دوو جه‌نگه‌ دۆڕاوه‌كه‌یدا له‌گه‌ڵ روسیا باری ئابووری و گوزه‌رانی به‌جاری داڕووخابوو، رۆژی ده‌یان كه‌س له‌ ناوچه‌ هه‌ژاره‌كاندا له‌برساندا ده‌مردن، ناوچه‌ كوردنیشنه‌كانی كوردستانی عوسمانی ده‌ره‌قه‌تی حه‌واندنه‌وه‌ و فێركردنی هێزی كوردی نه‌ده‌هات(114). به‌رپاكردنی شۆڕش له‌ ئێراندا مه‌سه‌له‌ی دابینكردنی ئازوقه‌ی سه‌ربازی ئاسانتره‌، چونكه‌ ناوچه‌ كوردییه‌كانی ئێران ناوچه‌ی به‌پیت و ده‌وڵه‌مه‌ندبوون به‌رزگاركردنی ئه‌و خێروبێره‌

ده‌ست هێزه‌كانی شێخ عوبه‌یدوڵڵا ده‌كه‌وت، هه‌مووپێداویستییه‌كانی خۆی بۆ شه‌ڕ دابینده‌كرد(115). ئه‌مانه‌ هه‌مووی له‌و هۆكارانه‌ بوون كه‌وای له‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا كرد كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ شۆڕش له‌ كوردستانی ئێرانه‌وه‌ ده‌ستپێبكات.

6- په‌یوه‌ندییه‌كانی شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌گه‌ڵ ناموسڵمانه‌كان و ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كاندا:

ا- په‌یوه‌ندی شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌گه‌ڵ ناموسڵمانه‌كان (ئه‌رمه‌ن – ئاسوری).

شێخ عوبه‌یدوڵڵا پێش ئه‌وه‌ی ده‌ست به‌ شۆڕش بكات هه‌وڵیدا له‌گه‌ڵ ئه‌رمه‌ن و ئاسوری رێبكه‌ون بۆئه‌وه‌ی ئه‌وانیش پشتگیری بزووتنه‌وه‌كه‌ی بكه‌ن، له‌وبڕوایه‌دا بوو دوژمنایه‌تی كورد و ئه‌رمه‌ن له‌ قازانجی دوژمناندایه‌، بۆیه‌ ویستی په‌یوه‌ندی كورد و ئه‌رمه‌ن بته‌وبكا و هه‌رچی ناكۆكی له‌نێوانیاندا هه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كی هێمنانه‌ چاره‌سه‌ریبكا. پشتگیری ئه‌وان بۆ خۆی مسۆگه‌ركا(116).

ئه‌مكاره‌شی به‌ دووربینییه‌كی زیره‌كانه‌وه‌ كاری بۆ كرد و هه‌وڵیدا بۆئه‌وه‌ی گه‌لی كورد و ده‌ستڕۆیشتووه‌كانی نه‌كه‌ونه‌ ژێر كارتێكردن و پڕوپاگه‌نده‌ی تورك و هه‌ندێ‌ ناپاكیتری كورده‌وه‌ دژی گه‌لانی مه‌سیحی به‌تایبه‌تی ئه‌رمه‌نییه‌كان، ئامۆژگاری كورده‌كانی كرد ره‌فتاری باش له‌گه‌ڵ مه‌سیحییه‌كان بكه‌ن و خۆیشی مافه‌كانیانی پاراست و رێزیلێده‌گرتن. به‌رده‌وام هه‌وڵیده‌دا بۆ تێگه‌یاندنی كورد له‌ پێویستی راگرتنی په‌یوه‌ندی دۆستانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌رمه‌ن و ئاسورییه‌كاندا. له‌ هه‌وڵی به‌رده‌وامدا بوو بۆ راكێشانی ئه‌رمه‌نی و پشتگیری ئه‌وان دژی قاجاری و بابی عالی(117).

به‌مكاره‌ش ئارامی و ئاسایشی زیاتر ده‌پاراست له‌ ناوچه‌ كوردییه‌كاندا. ئه‌مه‌ش ده‌بووه‌ هۆی شكستی عوسمانی له‌نانه‌وه‌ی دووبه‌ره‌كی له‌نێوان كورد و ئه‌رمه‌ندا، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی گرنگی گه‌وره‌ی هه‌بووله‌ تێڕوانینی روسیا و به‌ریتانیا بۆ جووڵانه‌وه‌كه‌، چونكه‌ لایه‌نگرانی روس له‌ناو ئه‌رمه‌ن و به‌ریتانیا له‌ناو ئاسوری زۆر به‌هێز بوو(118).

له‌كاتی كۆبوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی خێڵه‌ كورده‌كان هه‌ندێ‌ له‌وانه‌ی خۆیان به‌ تورك فرۆشتبوو. (حاجی فه‌همی) داوایانكرد له‌ سه‌ره‌تادا دژی ئه‌رمه‌نه‌كان و مه‌سیحییه‌كان بجه‌نگن واته‌ كوشتاری ئه‌رمه‌ن ئه‌نجامبده‌ن ئینجا دژی هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت شه‌ڕبكه‌ن، به‌ڵام شێخ عوبه‌یدوڵڵا دژی ئه‌م داوایه‌ بوو پێیوابوو ئه‌وه‌ دژی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی كورده‌ و به‌وكاره‌ش ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپا دژی كورد ده‌بن(119). بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا داوای له‌ (مار شه‌معون)* سه‌رۆكی ئه‌رمه‌نییه‌كانی كرد كه‌ ئه‌وانیش دژی سیاسه‌تی چه‌ته‌گه‌ری عوسمانی بوه‌ستن و مارشمعون ئه‌و پێشنیاره‌ی شێخ عوبه‌یدوڵڵا په‌سه‌ندكرد(120). به‌ هه‌مانشێوه‌ ئه‌م داوایه‌ی پێشكه‌ش به‌ ئاسورییه‌كانیش كرد، هه‌روه‌ها ئاسورییه‌كانی ناوچه‌ی شه‌مزینان بڕیاریاندا یارمه‌تی شۆڕشه‌كه‌ بده‌ن ئه‌وانیش وه‌كو كورده‌كان به‌شداریبكه‌ن، چونكه‌ به‌ ده‌ستی توركه‌كان و ئێرانییه‌كان ده‌چه‌وسێنرانه‌وه‌(121).

ب- په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ روسیا:

شێخ عوبه‌یدوڵڵای نه‌هری دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی له‌ شه‌ڕی (1877 -1878ز)دا كه‌وته‌ ته‌قه‌ڵاكردن له‌گه‌ڵ كاربه‌ده‌ستانی روسی. نوێنه‌ری بۆ لایان نارد و نامه‌ی بۆ نووسین. بۆئه‌وه‌ی باری سه‌رنجی خۆیانی پێڕابگه‌یه‌نی چه‌ندینجار نوێنه‌ری نارده‌ لای ئۆبه‌ر میللری كۆنسۆڵی روس له‌ ئه‌رزه‌ڕوم، كاتێ‌ كۆنسولخانه‌ی روس له‌ وان كرایه‌وه‌، شێخ عوبه‌یدوڵڵا ئه‌ونزیككه‌وتنه‌وه‌ی به‌هه‌لزانی دووجار یوسف ئاغای باوه‌ڕپێكراوی خۆی به‌ پێشنیاره‌وه‌ نارده‌ لای كامساران(122). له‌مباره‌یه‌وه‌ محه‌ممه‌د حه‌مه‌ باقی نووسییه‌تی: ((شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ هه‌وڵه‌كانیدا نائومێد و ماندوونه‌ده‌بوو، باڵوێز و كۆنسولخانه‌كان ده‌ستیان به‌ڕووی نوێنه‌ره‌كانیانه‌وه‌ ده‌نا و وه‌لامێكی روون و ئاشكرایان له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ئاسانی نه‌ده‌دایه‌وه‌))(123).به‌ڵكو له‌ كۆتاییدا زۆر به‌ڕاشكاوی داوای كوردیان ره‌تده‌كرده‌وه‌، هه‌ر له‌مباره‌یه‌وه‌ كریبلی كۆنسۆڵی روس له‌ ئێران له‌ كانوونی یه‌كه‌می ساڵی (1879ز)دا ده‌نووسێت: ((شێخ عوبه‌یدوڵڵا نیازی وایه‌ – هه‌رایه‌ك دژی ده‌وڵه‌تی عوسمانی هه‌ڵگیرسێنێ‌، به‌ هیوای ئه‌وه‌یه‌ له‌ كوردستانی عوسمانی، حكومه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ به‌ سه‌رۆكایه‌تی خۆی پێكبهێنی و شاری موسڵیش بكاته‌ بنكه‌ و باره‌گا))(124).

نوێنه‌ری شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌سه‌ر زاری شێخه‌وه‌ به‌ڕاشكاوی وتبووی: ((ئه‌گه‌ر هاتوو روسه‌كان له‌گه‌ڵ توركیا یان به‌ریتانیادا بكه‌وێته‌ جه‌نگه‌وه‌، كورده‌كان ده‌توانن رۆڵیان هه‌بێ‌ له‌ چاره‌نووسی شه‌ڕكه‌دا. چونكه‌ هه‌موو رێگاوبانه‌ شاخاوییه‌ گرنگه‌كان له‌ وان و دیاربه‌كر به‌ده‌ست كورده‌وه‌یه‌، واته‌ ئه‌گه‌ر روسیا یارمه‌تی كوردیدا له‌ شۆڕشه‌كه‌یدا ئه‌وه‌ كوردیش له‌ شه‌ڕی دواتردا یارمه‌تی روسه‌كان ده‌دا(125). كاربه‌ده‌ستانی روس ئه‌وانه‌ی كه‌ نوێنه‌ری شێخ عوبه‌یدوڵڵا چوونه‌ لایان به‌ هیچ جۆرێك به‌ڵێنی پشتگیریان به‌ شۆڕشه‌كه‌ نه‌ده‌دا، به‌ڵكو زۆر به‌ڕاشكاوی داوای كوردیان ره‌تكرده‌وه‌ و به‌ئاشكرا رایانده‌گه‌یاند كه‌ پێویسته‌ كورده‌كان پشتی حكومه‌تی ناوه‌ند بگرن(126).

ج- په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ به‌ریتانیادا:

هه‌رچه‌نده‌ شێخ چه‌ندجارێك نوێنه‌ری ناردووه‌ بۆلای ئابون كلایتون نوێنه‌ری به‌ریتانیا داوای یارمه‌تی وپشتیوانی لێیانكردووه‌، به‌ڵام هه‌مووجارێك ئه‌م داوایه‌ی ره‌تكراوه‌ته‌وه‌(127). كاتێ‌ له‌ ساڵی (1880ز) هه‌ڵمه‌ته‌كه‌ی كرده‌سه‌ر ئێران شێخ عوبه‌یدوڵڵا نامه‌یه‌كی بۆ ویلیام ئابون سه‌ركۆنسولی به‌ریتانیا له‌ ته‌ورێز نارد و وتویه‌تی: ((خه‌ڵكی كورد میلله‌تێكی جودایه‌ و مه‌زهه‌بیان له‌گه‌ڵ عوسمانی جیایه‌ و یاسا و دابونه‌ریتیانیش جیاوازه‌ سه‌رۆك و فه‌رمانڕه‌واكانی كوردستان، چ سه‌ر به‌ عوسمانی چ سه‌ر به‌ ئێران دانیشتوانی كوردستان هه‌موویان له‌وه‌ هاوده‌نگن له‌گه‌ڵ ئه‌م دوو ده‌وڵه‌ته‌ هه‌ڵناكه‌ن و ده‌بێت كارێك بكرێ‌ ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپی له‌و بگه‌ن و له‌ بارودۆخه‌كه‌مانیش بكۆڵنه‌وه‌ ئێمه‌ی میلله‌تی كورد ده‌مانه‌وێ‌ كاروباری خۆمان به‌ده‌ستی خۆمان بێت(128).

به‌ریتانییه‌كان له‌ رێگای ویلیه‌م ئابون كۆنسۆڵی ته‌ورێزیانه‌وه‌ به‌ڕاشكاوی ئه‌وه‌یان به‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا دركاندبوو كه‌ ناتوانن پشگیری له‌و شۆڕشه‌ بكه‌ن. شێخ عوبه‌یدوڵڵا داوای یارمه‌تی مادی كردبوو به‌ چه‌ك و تفه‌نگ(129). له‌مباریه‌وه‌ ئابوت به‌ شێخی وتبوو: ((هێزه‌كانی خۆت له‌ ئێران بكشێنه‌وه‌ و بگه‌ڕێوه‌ نیشتمانی بنه‌ڕه‌تی خۆت له‌ توركیا، ئه‌گه‌ر له‌و بڕوایه‌دان كه‌ سكاڵاتان هه‌یه‌ ئه‌وا پێشكه‌شی سیخوڕیه‌كانی ده‌وڵه‌ته‌كانیدیكه‌ی كه‌ن. یه‌كه‌مجار سوڵتان له‌ به‌رنامه‌كه‌ ئاگاداریكه‌نه‌وه‌ و چاوه‌ڕانی هیچ یارمه‌تێك له‌ به‌ریتانیا مه‌كه‌ن(130).

د- په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب و گه‌وره‌پیاوانی:

شێخ عوبه‌یدوڵڵا خۆی و بنه‌ماڵه‌كه‌ی موسڵمانێكی راست و پاك بوون، پێویستی به‌وه‌ بوو كه‌ ره‌وایی بزووتنه‌وه‌كه‌ی و له‌یاساده‌رچوونی كاربه‌ده‌ستانی عوسمانی له‌ ئایینی ئیسلام بۆ پیاوانی عه‌ره‌ب روونبكاته‌وه‌، هه‌وڵبدات پشتیوانی مه‌عنه‌وی و سیاسی گه‌لی عه‌ره‌ب و گه‌وره‌پیاوه‌كانیان به‌ده‌ستبهێنێ‌(131).

له‌وانه‌ له‌ شه‌ریفی مه‌ككه‌ كه‌ زێوانی گۆڕی پێغه‌مبه‌ر و شوێنه‌ پیرۆزه‌كانی ئیسلام بوو. هه‌موو ساڵ ده‌یان هه‌زار كه‌س له‌ سه‌رانسه‌ری وڵاتانی ئیسلامه‌وه‌ بۆ به‌جێهێنانی ئه‌ركی (حه‌ج) روویانتێكردووه‌. كاریگه‌رترین و گرنگترین ناوه‌ندی كۆبوونه‌وه‌ی ساڵانه‌ی موسڵمانانی جیهان بووه‌. به‌ پشتیوانی ئه‌وان لاینگرانی زۆر له‌ناو ئیسلامدا بۆخۆی مسۆگه‌رده‌كات(132). یه‌كێكیتر خدیۆی میسر بوو گه‌رچی (له‌و سه‌رده‌مه‌دا میسر لاواز ببوو كه‌وتبووه‌ژێر نفوزی ده‌وڵه‌تانی ئه‌روپییه‌وه‌، به‌ڵام میسر رۆڵی گه‌وره‌ی فه‌رهه‌نگی هه‌بووه‌، جگه‌له‌وانه‌ گرنگترین زانستگه‌ له‌ قاهیره‌ بووه‌، مه‌به‌ستی له‌مكارانه‌ ئه‌وه‌ بوو به‌ره‌یه‌كیدیكه‌ دژی ده‌وڵه‌تی عوسمانی دروستبكات(133). په‌یوه‌ندیكردنی شێخ عوبه‌یدوڵڵا به‌ گه‌لی عه‌ره‌بی دراوسێیه‌وه‌ به‌ هه‌ندێ‌ له‌ ناودارانی عه‌ره‌ب له‌ ناوچه‌كانی موسڵ و به‌غداد. ئه‌مه‌ ئاستی هۆشیاری شێخ عوبه‌یدوڵڵا پیشانده‌دات بۆ هه‌ڵه‌كانی له‌پێناوی پشتگیری مه‌عنه‌وی و سیاسی گه‌لانی عه‌ره‌ب(134). عه‌ره‌به‌كانی هه‌ردوولا له‌ رێگه‌ی (فه‌رغان پاشا) و سه‌رۆكه‌ گه‌وره‌كانه‌وه‌ و شێخی عوبه‌یدوڵڵایان ئاگاداركرده‌وه‌ ئه‌وان ئاماده‌ن پشتگیری ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌ بكه‌ن(135). ویستی شیعه‌كانی ورمێ‌ و ده‌وروبه‌ری به‌لای خودا راكێشێت. شێخ هیچ كاتێ‌ سوكایه‌تی به‌رامبه‌ر به‌ شیعه‌كان نه‌كردووه‌ هه‌رگیز خوێن و ماڵی شیعه‌كانی حه‌لاڵنه‌كردووه‌، شێخ عوبه‌یدوڵڵا هێرشینه‌كرده‌ سه‌ر شاری ورمێ‌، به‌ڵكو رێگه‌ی گفتوگۆی هه‌ڵبژراد و قسه‌ی له‌گه‌ڵیان كردووه‌(136).

7- پلان و ده‌ستپێكردنی شۆڕش:

هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ هه‌وڵی خۆئاماده‌كردن بوو، بۆ شۆڕش دژی عوسمانی و ئێرانی. ده‌نگوباسی ئه‌و خۆئاماده‌كردنه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی خۆی بوو، له‌به‌ر كه‌سایه‌تی خۆی به‌وپه‌ڕی دڵخۆشییه‌وه‌ جه‌ماوه‌ر پێشوازیلێكرد. شاره‌كانی (خوێ‌ – سابڵاخ – ورمێ‌ – شنۆ) بوونه‌ بنه‌كه‌ی گرنگی چه‌ك و جبه‌خانه‌ بۆ شۆڕشگیران(137). بۆئه‌م مه‌به‌سته‌ ویستی سوود له‌ كارتی ئایین وه‌رگرێت و له‌وباوه‌ڕدا بوو، بۆ جۆشدانی تێكڕای چینه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی كورده‌واری ده‌بێت له‌و رێگه‌وه‌ كاربكات، چونكه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئایین گه‌وره‌ترین كاریگه‌ری هه‌بوو، بۆیه‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌ی (كۆمه‌ڵه‌ی خێڵه‌ كورده‌كاندا) له‌ وتاره‌كه‌یدا توركی به‌ زۆردار و خوانه‌ناس و فارسه‌كان به‌ دوژمنی ئایین دایه‌قه‌ڵه‌م(138).

هێزه‌كانی شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ گه‌وره‌پیاوانی هۆزه‌كان پێكهاتبوو، كورده‌كانی شه‌مزینان له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا هه‌موویانی سازدا و له‌ دووقۆڵه‌وه‌ جووڵاندنی. قۆڵێكیان به‌ ناو موكریاندا به‌سه‌ر بنار و میاندواو و نه‌غده‌ و به‌ره‌وژوور و ئه‌ویتریان به‌ سه‌ركردایه‌تی شێخ عه‌بدولقادری كوڕی یه‌كه‌می شێخ و هه‌مزه‌ ئاغایی مه‌نگوڕ به‌ (150) سواره‌وه‌ له‌ شه‌مزینانه‌وه‌ به‌ڕێكه‌وتن بۆ مه‌رگه‌وه‌ڕ و له‌ویشه‌وه‌ بۆ شنۆ له‌سه‌ر داوای هه‌مزه‌ ئاغا (800) سواره‌ مه‌نگوڕ به‌ سه‌رۆكایه‌تی كاله‌للای برای و (300) سواری پیران به‌ سه‌رۆكایه‌تی مامه‌ند ئاغا (300) تفه‌نگچی به‌ سه‌رۆكایه‌تی ره‌سوڵ ئاغا كۆبوونه‌وه‌ له‌ شنۆ(139). ئه‌م هێزانه‌ ده‌بوایه‌ به‌په‌له‌ هه‌لی هه‌ڵچوون و بارودۆخی ورووژاوی ناوچه‌ی موكریان به‌گشتی و شاری سابڵاخ به‌تایبه‌تی بقۆزێته‌وه‌، دوای هه‌ڵاتنی هه‌مزه‌ ئاغا بارودۆخه‌كه‌ زیاتر خراپبوو، په‌یوه‌ندیكردنی هه‌مزه‌ ئاغا به‌ شێخه‌وه‌ خه‌ڵكی موكریان و سندوس و شنۆ و لاجانی خستبووه‌ چاوه‌ڕوانییه‌كی بێئۆقره‌ و به‌ڕێوه‌به‌ری سابڵاخ له‌ مه‌ترسییه‌كی ئێجگار گه‌وره‌ و بێئه‌ندازه‌دا خۆی راگرتبوو(140). شێخ عه‌بدولقادر پێشتر چوو بۆ ئێران، شێخ وه‌ك نوێنه‌ری باوكی له‌و گوندانه‌ی سه‌رسنوور ده‌ژیا كه‌ ده‌سه‌ڵات و نفوزی سه‌یده‌كانی نه‌هرییان قبوڵكردبوو. كاربه‌ده‌ستانی ناوچه‌كه‌ زۆر توندوتیژ بوون له‌گه‌ڵ دانیشتوانی ناوچه‌كه‌ ئه‌مه‌ش خاڵی سه‌ره‌كی بوو كه‌ دژی كاربه‌ده‌ستان راپه‌رن(141).

دوای ئه‌وه‌ی شێخ عه‌بدولقادر میره‌به‌گی خاڵویی به‌ (200) سواره‌وه‌ وه‌كو له‌شكر ره‌وانه‌ی میاندواو كرد، ئه‌م له‌شكره‌ كه‌وته‌ بۆسه‌ی (عه‌لی خانی)ی حاكمی مه‌راغه‌وه‌، میره‌به‌گ كوژرا و سه‌ریانبڕی، هێزه‌كانی كورد (راپه‌ڕیوه‌كان) كه‌ زۆر تووڕه‌بوون هێرشیانكرده‌ سه‌ر میاندواو و دوای شه‌ڕێكی خوێناوی گرتیان(142).

به‌ سه‌ربڕین و ناشرینكردنی لاشه‌ی سه‌ركرده‌كه‌یا، كورده‌كان رقیان به‌ته‌واوی هه‌ستا كاتێ‌ چوونه‌ ناوشاره‌وه‌ به‌پێی هه‌ندێ‌ سه‌رژمێری نزیكه‌ی (300) كه‌سیان كوشتووه‌ ژن و منداڵیان تێدابووه‌، جگه‌له‌ تاڵانی و بردنی ماڵی هاوڵاتیان(143).

دوای ئه‌وه‌ی موكریانیان گرت له‌مماوه‌یه‌دا هۆزی پیران هێرشده‌كه‌نه‌ سه‌ر قه‌ڵی لاجان و ده‌یگرن و(150) سه‌رباز و تۆپچی ده‌گرن و سه‌ربازه‌كان بۆ لای شێخ عه‌بدولقادر ده‌به‌ن، به‌ڵام شێخ عه‌بدولقادر هه‌موویان ئازادده‌كات(144).

قۆڵی دووه‌میان به‌ سه‌ركردایه‌تی شێخ عوبه‌یدوڵڵا خۆی بوو،، شێخ پێشتر چه‌ند كه‌سێكی به‌ سه‌ركردایه‌تی محه‌ممه‌د سدیقی كوڕی دووه‌می ناردبووه‌ ناوچه‌كه‌ بۆ سازدانی خه‌ڵك شێخ عوبه‌یدوڵڵا كاتی به‌ هێزێكی گه‌وره‌وه‌ له‌ مه‌رگه‌وه‌ڕه‌وه‌ به‌ره‌و ورمێ‌ به‌ڕێكه‌وت دوایی چووه‌ گوندی (بیری) نزیك ورمێ‌. هێزه‌كه‌ی نزیكه‌ی (12000) كه‌س ده‌بوو. له‌وكاته‌دا له‌ ورمێ‌ هێزی وانه‌بوو كه‌ بیپارێزی(145). له‌ جیای ئه‌وه‌ی یه‌كسه‌ر بیگرێت ده‌ستیكرد به‌ ناردنی نامه‌ بۆ كاربه‌ده‌ستانی ورمێ‌، ئه‌وانیش داوای سێ‌ رۆژ مۆڵه‌تیان كرد بۆئه‌وه‌ی خۆیان ئاماده‌كه‌ن ئه‌مه‌ش پلان بوو، ئه‌وان به‌بیانوی پێشوازیوه‌ داوای مۆڵه‌تیان كرد.. له‌مكاته‌شدا ئیقبالده‌وله‌ گه‌ڕایه‌وه‌ ورمێ‌ به‌ته‌واوی خۆیان بۆ جه‌نگ ئاماده‌كرد(146). له‌مكاته‌دا شه‌ڕێكی گه‌وره‌ روویدا ئه‌م شه‌ڕه‌ نزیكه‌ی (10) رۆژی خایاند، كورده‌كان زه‌ره‌روزیانێكی گه‌وره‌یان به‌ركه‌وت

هه‌روه‌ها دكتۆر كوهران كه‌ مه‌ژده‌به‌رێكی ئه‌مریكی بوو، رۆڵی سه‌ره‌كی بینی له‌ دواخستنی هێرشی شێخ عوبه‌یدوڵڵا بۆسه‌ر ورمێ‌ و (6) هه‌زار سه‌ربازی ئێرانی له‌ سه‌لماس و ماكۆ به‌ره‌و ورمێ‌ كه‌وتنه‌ڕێ‌ و پشتگیری ئێران كرا. ئه‌م شه‌ڕه‌ به‌ شكستی شێخ كۆتاییهات (147). پاشان هه‌مزه‌ ئاغای مه‌نگوڕ كه‌وته‌شه‌ڕی پارتیزانی ئه‌ویش له‌ رێگه‌ی به‌ڵێنی درۆوه‌ به‌پلان برایه‌ سنه‌ و له‌وێ‌ (حه‌سه‌ن عه‌لی خان) دوور له‌ هه‌موو نه‌ریتیكی مرۆڤانه‌ كوشتی(148).

له‌مكاته‌دا هیچ یارمه‌تییه‌كی كورده‌كانی توركیایش پێنه‌گه‌یشت بڕیاریدا بكشێته‌وه‌ خاكی توركیا. له‌پێشدا شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ ورمێ‌ بۆ مه‌رگه‌وه‌ڕ گه‌ڕایه‌وه‌، به‌ڵام كه‌ زانی له‌شكری نیزامی ئێران و سوپای ته‌یمورخان هه‌ر به‌دوایه‌وه‌ بوون ناچارگه‌ڕایه‌وه‌ كوردستانی توركیا(149). دواتر له‌ رێگه‌ی به‌ڵێنی درۆوه‌ شێخ عوبه‌یدوڵڵا ده‌برێته‌ ئه‌سته‌مبۆڵ سوڵتان به‌گه‌رمی پێشوازی لێده‌كات، به‌ڵام زۆری پێنه‌چوو رایگه‌یاند كه‌ شێخ میوان نییه‌، به‌ڵكو ده‌ستبه‌سه‌ره‌. دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م شێخ عوبه‌یدوڵڵا توانی له‌ رێگه‌ی عه‌بدولقادری كوڕیه‌وه‌ خۆی رزگاربكات و بگه‌ڕێته‌وه‌(150). له‌ ساڵی (1882ز) گه‌ڕایه‌وه‌ نه‌هری ئه‌م هه‌ڵهاتنه‌ش له‌ رێگه‌ی دروستكردنی پاسه‌پۆرتێكی ساخته‌وه‌ بوو. دووباره‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵكی كوردستانه‌وه‌ پێشوازی لێكرا، ده‌وڵه‌تی ئێران زۆر سه‌غڵه‌ت بوو، ده‌وڵه‌تی عوسمانی تاوانباركرد به‌وه‌ی كه‌ ده‌ستی هه‌بووه‌ له‌ رزگاربوونی شێخدا(151).

8- دامركانه‌وه‌ی شۆڕش و كۆتایی ژیانی

دوای ئه‌وه‌ی كاربه‌ده‌ستانی ئێران بڕیاریاندا هێرشبكه‌نه‌ سه‌ر شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ هه‌مانكاتدا، هێزێكی گه‌وره‌ی تورك به‌ره‌و وان كه‌وته‌ڕێ‌ له‌ ئه‌رزروم و ئه‌رزبایجانه‌وه‌ چوار به‌تالیون و چوارده‌ تۆپی به‌ره‌و وان ره‌وانه‌كران. له‌وانه‌وه‌ پازده‌ به‌تالیونی عوسمانی به‌ سه‌رۆكایه‌تی موسا به‌گ و پاشای گوند به‌ره‌و هه‌كاری كه‌وته‌ڕێ‌، له‌ رێگای هێزه‌كانی عوسمانی كرده‌وه‌ی دڵڕه‌قانه‌یان به‌رامبه‌ر دانیشتوانه‌كانی نواند كاریگه‌ری زۆری له‌سه‌ر كورده‌كان به‌جێهێشت(152). له‌به‌رئه‌وه‌ی شێخ هێزێكی ئه‌وتۆی به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌بوو، تا رووبه‌ڕووی هێزه‌كانی عوسمانی بوه‌سێته‌وه‌. ناچاربوو په‌نابه‌رێته‌به‌ر سیاسه‌تی چاوشاركێن. چاوه‌ڕوانی زاستان بوو له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌وكات به‌فر نامێنێ‌ جارێكیدیكه‌ سه‌ركرده‌ كورده‌كان ئاماده‌بكاته‌وه‌ بۆ شۆڕشێكی نوێ‌ حكومه‌تی ئه‌سته‌مبۆڵ كاتێ‌ به‌مه‌ی زانی كۆڵۆنێڵ (بوسن به‌گی نارده‌ لای شێخ به‌ نیازی ئه‌وه‌ی به‌شێوه‌ی فه‌رمی واز له‌ خۆئاماده‌كردنی جه‌نگ بهێنێ‌ به‌ڵام نه‌گه‌یشته‌ ئه‌نجام(153).

________________

جارێكیتر له‌ ناوه‌ڕاستی مانگی 8 / 2 / 1882دا (كه‌مال به‌گ)ی سێیه‌م سكرتیری سوڵتان هاته‌ وان تا شێخ رازیبكات له‌ یه‌كێك له‌ شاره‌ پیرۆزه‌كانی دانیشت، به‌ڵام شێخ رازینه‌بوو له‌ قه‌ڵای (هوورمار) خۆی قایمكرد هێزه‌كانی عوسمانی گه‌مارۆی قه‌ڵایاندا شێخ رازیبوو له‌ موسڵ دانیشن. ئابڵوقه‌ی قه‌ڵاكه‌ (18) رۆژی خایاند مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ بوو داوای عوسمانی به‌بێ‌ خوێنڕشتن جێبه‌جێبكات(154).

له‌ئه‌نجامی بۆردومانێكی بێوچاندا قه‌ڵاكه‌ رووخا و داته‌پی. دوای ئه‌مه‌ هێزه‌ چه‌كداره‌كانی تورك به‌ فه‌رمانی بابیعالی و سه‌ركردایه‌تی كامیل به‌گ و مسته‌فا نه‌عیم پاشا. له‌ 21/10/1882 شێخ عوبه‌یدوڵڵایان گرت و به‌هێزێكی گه‌وره‌وه‌ له‌گه‌ڵ (100) خێزانی لایه‌نگریه‌وه‌ ره‌وانه‌ی موسڵ كرا(155).

دواتر له‌ سه‌ره‌تای ساڵی (1882) شێخ عوبه‌یدوڵڵا گه‌یه‌نرایه‌ (ئه‌سكه‌نده‌رونه‌)و له‌ویشه‌وه‌ به‌ پاپۆڕێكی ئینگلیزی نێردرایه‌ (به‌یروت) پاش ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خیزانه‌كه‌ی نێردرایه‌ مه‌ككه‌(156). شێخ عوبه‌یدوڵڵا له‌ رۆژی عارفه‌ی ساڵی (1883ز) بۆ زیاره‌تی حه‌ج چووه‌ و هه‌ر له‌وڕۆژه‌دا (رۆژی عارفه‌) به‌ نه‌خۆشی كۆیدواییكردووه‌ له‌ 12/10/ 1883ز له‌ گۆڕستانی (موعه‌للا)ی مه‌ككه‌ی پێرۆزدا ده‌نیژرێت(157).

Share