Red Purple Black
Kurdistanigawre@gmail.com
كورد و خەباتی رزگاری و نەتەوایەتی دانا مه نمى

1مێژووی نوێی كورد لە سەدەی شازدەیەمەوە دەست پێ دەكات، وردتریش دەشێ شەڕی چاڵدێران لە ساڵی 1514 بكرێتە خاڵی دەسپێكی ئەو مێژووە.
دوای سەركەوتنی عوسمانیە توركەكان بە سەر سەفەویەتی فارسیدا لە شەری چاڵدێران، بەشێكی زۆری كوردستان (موسڵ، دیاربەكر، ماردین، ئورفە، حەسەن كیف) كەوتنە ژێر دەستی توركەكانەوە، لە ساڵی 1639 بەپێی رێكەوتنێكی نێوان تورك و فارسەكان، فارس وازیان لە بەشێكی تری كوردستان بۆ تورك هێنا. لە سەرەتای سەدەی بیستەم لە كاتی شەڕی جیهانی یەكەمدا، كاتێ بەرەی ئەڵمان و عوسمانیەكان لە بەرامبەر ئیمپراتۆریەكانی ئینگلیزو فەرەنسا و روسیای قەیسەریدا دۆران، ناوچەكانی ژێر دەستی عوسمانیەكان بە گشتی بوون بە غەنیمە بۆ ئەم وڵاتانە، بۆ دابەشكردنی ئەو غەنیمەیەش هەر سێ ئیمپراتۆری سەركەوتوو ڕێكەوتنێكیان ئەنجامدا، بەڵام بە هۆی سەرهەڵدانی شۆڕشی 1917ی ئۆكتۆبەرەوە، روسەكان لەو رێكەوتنە پاشەكشێیان كرد، بۆیە دواتر رێكەوتنەكە كەوتە نێوان هەردوو ئیمپراتیۆری ئینگلیزی و فەرەنسی. ئەوكات لە كۆی ئەو هاوكێشەیە (براوەو دۆڕاو)، كورد لاوازترین بازنەبوو، بۆیە نەك هەر هیچی بۆ نەكرا، بەڵكو باری زیاتر گران و كێشەكەی زیاتر ئاڵۆز بوو، لە ساڵی 1918 سەرۆكی ئەو كاتەی ئەمریكا ودرو ویلسون بۆ دروستكردنی گوشار لە سەر هەردوو ئیمپراتۆری سەركەوتوو و جێكردنەوەی خۆی لە هاوكێشەی نوێدا، بەبێ بەشداری لە شەڕ، چواردە بەندی لە مەر مافی چارەی خۆنووسین بۆ گەلانی ژێر دەستەی ئەو ناوچەیە راگەیاند، لە واقعدا لەگەڵا ئەوەی هیچ راستگۆییەك لەو قسە و راگەیاندنەی ئەوكاتەی ئەمەریكادا نەبوو، بەڵام كۆمەڵێ كێشە و گرفت و سەر ئێشەی بۆ هەردوو داگیركەر دروست كرد. لەو سەروبەندەدا و بۆ تێكەڵبوون بەو هاوكێشەیە، كورد بە سەرۆكایەتی شێخ محمود لە21ی ئایاری ساڵی 1919دا شۆرشی رزگاری راگەیاندو راستەوخۆ شاری سلێمانیشی رزگار كرد و دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی تێدا راگەیاند و خۆشی وەك شای ئەو ووڵاتە ناساند، دواتر چەندین ناوچە و شارو شارۆچكەیتری وەك (رانیە، هەڵەبجە، كۆیسنجاق)ی خستەسەر دەوڵەتەكەی، هەوڵێكی زۆریشی دا بۆ رزگاركردنی شارەكانی كەركوك و هەولێرو كفری و بەشێك لە شاری موسڵیش.
دەتوانین بڵێین بە شێوەیەكی گشتی كێشەی كورد لەوكاتەدا بووە گرفتێكی گەورە بۆ داگیركەران، بۆیە بەریتانیەكان لەگەڵا دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆ بوون بۆ كورد، بەڵام فەرەنسیەكان دەیانویست تورك و عەرەب رازیكەن و كورد بكەنە بە شێك لەو وڵاتانە. لە ساڵی 1919 كورد بانگێشتی كۆنفراسی ئاشتی لە پاریس كرا، بۆ ئەو مەبەستە، بۆ گفتوگۆ و مشتومڕ لە مەڕ دیاریكردنی مافی چارەی خۆنووسین بۆ گەلی كورد كوردەكان شاندێكیان بە سەرۆكایەتی ئیحسان پاشا رەوانەی وڵاتی فەرەنسا كرد، لە سەر ئەم بناغەیە ساڵی 1920 لە رێكەوتنامەی سیڤەردا دان بە مافی كورد بۆ وەرگرتنی مافی چارەی خۆنووسین درا، لە بەندەكانی 64،63،62 ئەو رێكەوتنە بە فەرمی بڕیاری دامەزراندنی دەوڵەتێ بۆ كورد درا. توركەكان ئەو كات لە هەمووان زیاتر بەم بریارە قەڵس بوون، دواتریش عەرەبەكان بۆ بەرژەوەندی خۆیان چوونە پاڵ تورك و ئەمریكیەكانیش بۆ بەرگری لە تێكچوونی هاوسەنگی هێز لەو ناوچەیە و ئامادەكردنی توركیا بۆ بەرگری لە شاڵاوی حكومەتی كۆمینیستی نوێ لە روسیا چوە پاڵا توركەكان، بۆیە لە ساڵی 1923 لە رێكەوتنی لۆزان لە سویسرا، لە رێكەوتنەكەی پێشوو پاشگەزبوونەوە و شەڕێكی هاوبەشیان لە دژی كورد راگەیاند، شێخ محمودیش جارێكیتر لە ناوچەی سلێمانی خۆی كۆكردەوە و بریاری دامەزراندنی دەوڵەتی كوردیدا، لە راستیدا ئەم هەڵوێستەی شێخ ئەوەندەی پەرچەكرداربوو، ئەوەندە كارێكی عەقڵانی و دیراسەكراو نەبوو، بۆیە لە 19ی تەموزی 1924 جارێكیتر هێزەكانی بەریتانیا توانیان سلێمانی داگیركەنەوە، لە ساڵی 1930 جارێكیتر شێخ محمود راپەرینی لە سلێمانی راگەیاند، لە 9ی كانونی هەمان ساڵدا شێخ ئەحمەدی بارزانیش شەری دژی ئینگلیزەكان راگەیاند لە ساڵی 1935 بە هاوكاری توركیا ئینگلیزەكان شێخ ئەحمەدیان تێك شكاند.
لە ساڵی 1946 قازی محمد كۆماری مهابادی بەپاڵپشتی روسەكان لە كوردستانی ئێران راگەیاند، بەڵام ئەم كۆمارەش لە بەرئەوەی زەمینەی لە بار بۆ دامەزراندنی نەبوو، لە دوای 45 رۆژ لە وەرگرتنی ئیمتیازاتی نەوتی ئێران لەلایەن روسەكانەوە و دەسكێشانەوەی ئەو وڵاتە لە پاڵپشتی قازی محمەمەد ئێران بە هاوكاری ئەمەریكا حكومەتەكەی قازی بە چەند رۆژێك رووخان. ناكۆكی و شەری نێوان كورد و داگیركەرانی (عەرەب و تورك و فارس) تا رووخانی رژێمی عێراق لە 2003دا بۆ ساتێك ئارامی بە خۆیەوە نەبینیوە. هاوكات تا ئەمرۆش كورد نەیتوانیوە بە فەرمی هیچ دەسكەوتێكی نەتەوەیی هەبێت.

Share